موانع دوستی: قیل و قال و ستیزه‌جویی

یکی از موانع اصلی دوستی، قیل و قال، بگو مگو و ستیزه‌جویی است که در روایات از آن به “مراء” تعبیر شده است. امام رضا (علیه السلام) به حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) فرمودند که به شیعیانشان بگویند از دریدن یکدیگر پرهیز کنند؛ یعنی به هم خدشه وارد نکنند، همدیگر را ضایع نکنند، به هم پرخاش نکنند و علیه یکدیگر چیزی نگویند که موجب ناراحتی شود. ایشان تهدید کردند که اگر کسی این کار را بکند، او را نفرین می‌کنند که خیر دنیا و آخرت را نبیند. این هشدار تکان‌دهنده نشان می‌دهد که این عمل تا چه حد زشت و آزاردهنده است.

ترک ستیزه‌جویی حتی در صورت حقانیت

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند حتی اگر حق با شماست، ستیزه‌جویی و قیل و قال را ترک کنید. بسیاری از طلاق‌ها، دعواهای خانوادگی، قتل‌ها و جنایت‌ها ناشی از بگو مگو و عصبانیت است. گاهی اوقات یک جنگ در طول تاریخ، به خاطر بگو مگو بین چند نفر حاکم و برخورد عصبی آن‌ها، جان ده‌ها و صدها هزار انسان را گرفته و خون میلیون‌ها انسان بی‌گناه ریخته شده است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند اگر کسی حق با او باشد و بگو مگو را ترک کند، سه خانه در سه جای بهشت برای او تضمین می‌کنند.

ریشه‌های ستیزه‌جویی و قیل و قال

برخی افراد ذاتاً ستیزه‌جو و اهل قیل و قال هستند. این ویژگی معمولاً ناشی از حقارت نفس یا خودشیفتگی است که باعث می‌شود انسان همیشه بخواهد بی‌تقصیر، بی‌گناه، پاک و بی‌عیب در نزد همه باشد. این افراد نمی‌خواهند قبول کنند که ممکن است اشتباه کنند و به همین دلیل قیل و قال را تا جایی ادامه می‌دهند که به زور به طرف مقابل ثابت کنند که اشتباه نکرده‌اند. این صفت بسیار خطرناک است و نوعی شرک خفی محسوب می‌شود، زیرا انسان عزت و آبرو را از راهی باطل می‌خواهد کسب کند، در حالی که عزت از آن خداست و با تواضع، ادب، رعایت حقوق دیگران و تقوا به دست می‌آید.

عواقب وخیم ستیزه‌جویی

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند که اهل گناهان کبیره را در روز قیامت شفاعت می‌کنند، اما کسی را که اهل قیل و قال باشد، شفاعت نمی‌کنند. این نشان می‌دهد که این عمل تا چه حد زشت و برای نفس خباثت‌آور است که افراد اهل قیل و قال از شفاعت محروم خواهند بود. اگر پیامبر کسی را شفاعت نکند، محال است که به بهشت راه یابد.

پرهیز از قیل و قال در روابط نزدیک

در روابط دوستانه، همسری، پدری، مادری و خویشاوندی، انسان با دشمن روبرو نیست، بلکه با عزیزان و پاره تن خود طرف است. در این روابط باید دقت کرد که به سمت قیل و قال و ستیزه‌جویی نرفت. اگر انسان ذره‌ای ایمان به آخرت و فرمایش پیامبر داشته باشد، از این صفت فرار می‌کند. افراد مؤمن و اهل تقوا، حتی اگر حق با آن‌ها باشد، از قیل و قال دوری می‌کنند، زیرا می‌دانند که این کار می‌تواند به دعوا و درگیری منجر شود و محبت‌ها را از بین ببرد.

تأثیر قیل و قال بر روابط عاطفی

مراء و بگو مگو، عشق‌ها و علاقه‌های زمینی را از بین می‌برد. علاقه‌های بین اعضای خانواده، خواهر و برادرها، پدر و مادر، فامیل و همسران، که اسلام بر آن‌ها تأکید دارد، با قیل و قال تخریب می‌شوند. بنابراین، انسان باید از نزدیک شدن به قیل و قال پرهیز کند و مانند کسی که لباس تمیز پوشیده، از آلوده شدن روح خود به این صفت دوری کند.

انتخاب همسر و شریک زندگی بر اساس اخلاق

در انتخاب همسر یا هر نوع شریک زندگی، باید به اخلاق و دین طرف مقابل توجه کرد. اگر فردی عصبی، پرخاشگر و اهل قیل و قال باشد، زندگی با او به جهنم تبدیل می‌شود و آرامش از بین می‌رود. انسان نباید خود را به چنین جهنمی بیندازد.

قیل و قال و فشار قبر

کسی که می‌خواهد فشار قبر نداشته باشد و از عذاب جهنم در امان بماند، باید از بگو مگو و قیل و قال فرار کند. شیطان همیشه انسان را به سمت بگو مگو سوق می‌دهد، زیرا انسان از روی خودشیفتگی و تکبر می‌خواهد ثابت کند که حق با اوست. امام فرمودند اگر کسی عذر خواست، بپذیرید و اگر دروغ گفت، قبول کنید ولی بحث نکنید. این کار از ایجاد درندگی، هاری و خشونت در نفس جلوگیری می‌کند. هر بار عصبانیت و پرخاشگری، عواقب سنگینی در دنیا و آخرت دارد و انسان را به تحمل سال‌ها عذاب و فشار قبر وادار می‌کند.

روایات درباره ستیزه‌جویی

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: “لا محبت مع مراع” (هیچ دوستی با ستیزه‌جویی و قیل و قال نمی‌ماند) و “لا محبت مع کثرت مراع” (با زیاد ستیزه‌جویی و قیل و قال کردن، محبتی نمی‌ماند). این روایات نشان می‌دهند که قیل و قال به تدریج باعث از بین رفتن علاقه‌ها و شکستن حرمت‌ها در روابط می‌شود. پدر و مادرهای عاقل هرگز با فرزندانشان دهان به دهان نمی‌گذارند و همسران نیز باید از این کار پرهیز کنند، زیرا از بین رفتن حیا و آبرو، چیزی برای زندگی باقی نمی‌گذارد.

سبک‌سری و شوخی‌های نامناسب

یکی دیگر از موانع دوستی، سبک‌سری و شوخی‌های نامناسب است. زندگی باید شیرینی، شادی و مزاح داشته باشد، اما این‌ها باید در حدی باشد که به ظرفیت افراد بستگی دارد و از حد خود نگذرد. شوخی‌های کلامی و بذله‌گویی در زندگی اهل بیت (علیهم السلام) نیز وجود داشته است، اما باید مراقب بود که شوخی‌ها باعث آزرده شدن طرف مقابل نشود. استفاده از کلمات رکیک و شوخی‌های بدنی، مگر در موارد بسیار نادر، می‌تواند به دشمنی و نفرت منجر شود.

حفظ حریم‌ها و ادب در روابط

گاهی اوقات انسان‌ها حریم‌های خود را برای بی‌ادبی دیگران باز می‌گذارند و اجازه می‌دهند که هر کس با آن‌ها هر طور که می‌خواهد رفتار کند. این کار می‌تواند باعث جسور شدن افراد و رفتارهای سبک‌سرانه شود. در روایات داریم که خدا لعنت کند پدر و مادری را که به فرزندشان محبت بیش از حد می‌کنند و به او اجازه می‌دهند که به حریم پدر و مادر بی‌احترامی کند. حفظ حریم‌ها و ادب در روابط، از ایجاد بی‌ادبی و شوخی‌های نامناسب جلوگیری می‌کند.

شرمنده کردن و خجالت دادن

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرمایند: “اذ احتشم مؤمن اخاه فقد فارقه” (اگر مؤمن برادرش را خجالت دهد و شرمنده کند، از او جدا شده است). شرمنده کردن و خجالت دادن افراد، حتی کودکان، می‌تواند رابطه را قطع و نابود کند. نباید مچ‌گیری کرد، عیب‌ها را به رخ کشید یا رازها را فاش کرد. در روابط زناشویی، اگر یکی از طرفین اشتباهی کرد، طرف دیگر باید با ادب و مهربانی رفتار کند و او را شرمنده نکند، به خصوص جلوی دیگران. این رفتارها بسیار خشن و وحشتناک هستند و در قیامت باعث رسوایی انسان می‌شوند.

عواقب غمگین کردن دیگران

امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: “من احتشم اخاه حرمت وصلته و من اختمه سقطت حرمته” (هرکس برادرش را خجالت دهد، پیوند با او نارواست و هرکس او را غمگین کند، حرمتش ساقط می‌شود). غمگین کردن و غصه‌دار کردن دیگران، به خصوص از روی نفسانیت و مسائل شخصی، بسیار خطرناک است. استفاده از کلمات زشت و تحقیرآمیز، حتی اگر حق باشد، می‌تواند غم بزرگی در دل افراد ایجاد کند و فاجعه‌آفرین باشد.

پرهیز از “اُف” گفتن

قرآن کریم درباره پدر و مادر می‌فرماید: “فلا تقل لهما اف” (به آن‌ها اُف نگویید). امام فرمودند اگر کلمه‌ای کمتر از “اُف” در محاورات مردم بود، خدا آن را می‌گفت. “اُف” نشان‌دهنده نارضایتی و عکس‌العمل بد است. حضرت می‌فرماید به برادر مؤمنت هم حق نداری این را بگویی، زیرا حرمت مؤمن از کعبه بالاتر است. اگر کسی به مؤمن “اُف” بگوید، از ولایت خدا خارج می‌شود. بنابراین، در روابط خود با دیگران، تند و خشن صحبت نکنید، بی‌ادب و پرخاشگر نباشید و مچ یکدیگر را نگیرید.