سعادت و شقاوت

در بحث سعادت و خوشبختى امروز دو نكته خدمتتان عرض خواهيم كرد نكته اول اين هست كه سعادت يك جنبه مطلق دارد و يك جنبه نسبى و اختصاصى يعنى چه يعنى بعضى از جهات سعادت مطلق هست بعضى نسبى باز اگر بخواهيم توضيح بدهيم اين جمله اين طور عرض مى‏كنيم انسانها همه از يك نوع واحد هستند يعنى ما با جهات اختلافات زيادى كه در انسانها هست اما به هر حال يك تعريفى داريم لذا انسان كه همه انسانها بدون استثنا در آن تعريف مى‏گنجاند انسانها داراى يك استعداد مشابه غريزه نهايى مشابه نيازهاى مشابه ميلهايى مشابه و قوايى مشابه هستند در آن جهت كه همه انسانها با هم مشترك هستند سعادتشان هم مشترك هست يعنى سعادت مشابه دارند نسبت به مشركان خودشان مثلاً همه انسانها امنيت را دوست دارند امنيت يكى از جهات سعادت است همه انسانها بدون استثنا آزادى را دوست دارند همه انسانها احترام به شخصيتشان را دوست دارند همه انسانها توانايى تحصيل نيازهاى مادى را دوست دارند همه انسانها سلامتى را دوست دارند در اين جهات كه ما در نظر مى‏گيريم مشترك هستند در اين جهات سعادتش هم يك هستند يعنى امنيت براى همه سعادت هست هم مى‏خواهند سلامتى همين طور اما يك جنبه ديگرى هست در انسانها آن استعدادهاى ويژه است كه انسانها دارند ساير افراد نسبت به آن استعدادهاى ويژه و ظرفيتهاى ويژه سعادتها فرق مى‏كند با همديگر فرض بفرماييد يكى از استعداد كار علمى را دارد و يكى اصلاً استعداد كار علمى را ندارد علاقه به كار علمى ندارد در خود علم رشته‏هاى مختلف است براى كسى كه استعداد كار علمى را دارد يا علاقه خاصى به يك رشته از علم دارد سعادت او در اين است كه به هر حال كار علمى كند و يا در آن رشته مورد علاقه خودش تحصيل بكند اما دليل نمى‏شود اگر مثلاً من خواندن فرض بفرماييد فلسفه براى بنده سعادت است و كمك مى‏كند به سعادت و خوشبختى من براى انسان ديگر هم حتماً خواندن فلسفه كمك باشد يا خواندن رياضيات مثلاً من از خواندن رياضيات لذت مى‏برم احساس آرامش مى‏كنم نمى‏توانم بگويم چون من اين لذت را مى‏برم همه انسانها بايد رياضيات را بخوانند و همه هم از خواندنش احساس لذت ببرند اين طور نيست يا مثلاً احساس آرامش مى‏كنند اين طور نيست يا مثلاً من بگويم از موسيقى لذت مى‏برم و فكر بكن اين موسيقى دعواى درد همه است و باعث خوشبختى آرامش همه هست خير اينطور نيست البته در جلسات پيش هم توضيح داديم بعضى چيزها كه براى بعضى‏ها سعادت است مى‏تواند براى گروه ديگر عامل شقاوت و بدبختى باشد بسته به اين است كه افراد با چه ظرفيتى سراغ بهره‏بردارى امكانات استعدادها نعمت‏ها مى‏روند پس اين دو نكته بايد قابل توجه باشد و آن اين است كه سعادت يك جنبه نسبى و يك جنبه مطلق دارد اين فراموش نشود نكته بعد سرآغاز نقطه پايان نيست سرآغاز براى مبحث كه جلسه‏هاى گذشته در خدمتتان بحث سعادت و شقاوت مى‏كرديم و سرآغاز يك بحث ديگرى است كه اين نتيجه كل بحث مى‏شود اين است كه ما يك تعريضى از سعادت بكنيم به هر حال در آخر بگويم كه آقا سعادت قبلاً داديم اين تعريف يك مرتبه يك تعريف بدهيم و بگويم اين تعريف كه ما مى‏دهيم از سعادت چگونه حاصل مى‏شود چطورى به دست مى‏آيد اين سعادت به هر حال انسان براى سعادتمند شدن با چه كار بكند و واقعاً سعادت اصلى انسان در چيست اين هم پايان همه مباحثى است كه در خدمتتان عرض كرديم و هم نقطه آغاز است ما يك نتيجه‏گيرى كنيم كلى در اين جلسه و يا جلسات آينده بايد در مورد سعادت عرض كنيم. به گمانم اين دو جلسه آينده بحث سعادت پايان مى‏پذيرد و ما انشاءاللَّه توانسته باشيم در اين جلسات كه مبحث ولو اجمالى در مورد سعادت عرض كرده باشيم كه بتواند كمكى به دوستان و برادران بكند من دوست دارم چون كه در اين مبحث به اينجا كه رسيديم از چهارچوبى است كه استاد مطهرى‏قدس سره در مقدمه‏اى كه در نود هشتم بوعلى زده بودند استفاده كرديم و چهارچوب بحثمان تا اينجا از فرمايشات ايشان بود در اين قسمت پايان هم از كلماتى از ايشان بخوانيم در مورد نتيجه كه مى‏خواهيم از بحث بگيريم مى‏فرمايد سعادت تنها مسأله لذتهاى حسى نيست كه هر كس به حكم غريزه ابتدايى از در جستجوى آن برآيد همچنين مسأله برخى از نيازمنديهاى حسى از قبيل بيمارى‏ها نيست كه بالاخره با تلاش و كوشش راهى به سوى پاره بجويد در جلسات اول بحث سعادت و خوشبختى كه اينطور مطرح كرديم كه آيا سعادت با لذت مساوى است يا نه آنجا گفتيم كه سعادت با لذت مساوى نيست چه بسا لذتهايى را داشته باشيم كه سعادت را درپى نداشته باشد چه بسا اتفاقاً شقاوت و بدبختى را در پى داشته باشد پس اين كه مى‏فرمايد سعادت فقط لذتهاى حسى نيست امرى است كه ما صحبت كرديم در مبحثش بعضى از نيازمنديهاى حسى هم نيست مثلاً اين كه ما بيمار نباشيم بعد مى‏فرمايد كه براى رسيدن به سعادت نيازمند يك طرح نيازمند به طرح يك برنامه وسيع است و همه جانبه‏اى است كه انسان را به سوى كمالاتى كه در استعداد دارد با درخواه مادى و خواه معنوى خواه اين كه خودش آنها را بشناسد و نيازمندى خود را احساس كند يا احساس نكند با در نظر گرفتن اين كه حداكثر خوشى و لذت و حداقل در دو رنج كه انسان برسد هدايت و رهبرى كند پس چارچوب برنامه‏اى كه به اصطلاح مى‏خواهد سعادت را مشخص كند براى ما مشخص كند اين است كه بشر نيازمند براى اين كه برسد سعادت نيازمند برنامه‏اى هست كه آن برنامه هم جنبه‏هاى وجود بشر را مورد ملاحظه قرار بدهد و نيازمنديها و استعدادهاى بشر را مورد توجه قرار داده باشد و طورى برنامه‏ريزى بكند كه انسان در نهايت به بالاترين لذت و كمترين رنج دست پيدا كند پس دو تا ستون دارد دو تا پايه دارد اين برنامه كه براى سعادت بشر لازم است يك همه جانبه و به همه ابعاد وجودى انسان توجه داشته باشد.

ثانياً حداكثر لذت و آرامش و حداقل رنج و درد را دربر داشته باشد براى انسان يعنى حداكثر لذت و آرامش و حداقل در دو رنج باشد خوب بعد يك شرايطى هم استاد مطهرى فرمود كه خواه اين كه خودش آنها را بشناسد و نيازمندى خود را احساس كند را احساس نكند اين هم مهم است كه من در جلسه‏اى در مورد رضايت رابطه سعادت و رضايت بحث كرديم كه آيا اگر كسى رضا بود از خودش آيا سعادتمند است يا نيست و اين نظريه رد شد كه سعادت با رضايت برابر نيست آن جا اين نكته را عرض كردم كه خيلى از افراد از وضعيت خودشان راضى هستند اما سعادتمند ما نمى‏توانيم اسم آنها را بگذاريم مثل زديم كه خيلى از مستكبرين دوره طاغوت‏ها عده‏اى از مردم در جهل نسبت به بسيارى از كمالات و نعمتها نگاه مى‏دارند و آنها را به حداقل شرايط عادت مى‏دهند آنها هم به همان حداقل شرايط خودشان راضى هستند اما اين كه راضى هستند دليل نمى‏شود كه آنها خوشبخت باشند اين اسباط نمى‏كند اين قضيه را محروم هستند شما در دوران رژيم گذشته ما مناطق مختلف محروم داشتيم مناطق محروم شما اگر مى‏رفتيد يا مناطق شهرى خودمان اينجا مثلاً خيلى از مردم بگويند خوب ما راضى بوديم ما الان تخم‏مرغ به راه بود گوشتمان مرغمان برنجمان اينها ارزانى بود اما اگر انسان را همين تعريف كنيم كه مثلاً خوراك مادى او فراهم بشود و ارزان هم تأمين بشود ممكن است بگويم مردم زمان شاه سعادتمند بودند ما اگر بخواهيم مسايل سياسى استقلال فرهنگى و اقتصادى بخواهيم مسايل ديگر را در نظر بگيريم بخصوص مسايل دينى و معنوى را كه حيات بشر به آن بستگى دارد و مورد نظر قرار بدهيم ما نمى‏توانيم بگوييم مردم زمان طاغوت يك مردم سعادتمند و خوشبخت بودند چرا چون درست كه مرغشان برنجشان و گوشتشان روغنشان ارزان بود اما راهى به سوى دين نداشتند و انحراف مى‏رفتند استقلال اقتصادى نداشتند استقلال فرهنگى نداشتند اجانب بر آنها حكومت مى‏كردند سرمايه‏هاى مملكتشان غارت مى‏شود حالا اگر كسى اين را نداند با يك چهار تا مسابقه فوتبال چهار تا فيلم سينمايى مثلاً برايش بگذارند ورزش و فيلم سينمايى مثلاً سينمايى و چاركى هرز خاله كه برود خودش مثلاً ارضا كند آن هم مشروب خوارى اينها اين راضى است اما دليل نيست كه اگر راضى بود بگويم كه اين سعادتمند هست از بسيارى لذتها و نعمتهاى بشرى و لذتهاى واقعى اين خبر ندارد از بسيارى از جنبه‏هاى كه در بشر وجود دارد بسيارى از استعدادهايى كه بشر وجود دارد اين خير ندارد خوب نمى‏توانيم بگويم كه اين سعادتمند است پس برنامه‏اى كه مى‏خواهد سعادت افراد را تضمين كند اين برنامه نبايد كار داشته باشد به اين كه افراد آن برنامه‏اى كه آن مى‏ريزد فرمولى كه ارائه مى‏دهد به اصطلاح بشناسد يا نشناسند يا چيزى را سعادت بداند يا سعادت نداند او بايد جداى از اين كه افراد اين را سعادت مى‏داند يا نمى‏دانند در برگيرنده همه جوانب وجودى انسان و افراد باشد و تضمين كننده همه اجزاى وجودى بشر باشد يعنى اگر كسى در جهل به سر برد نداشته كه به چه مقامى دارد و ندانست كه چه امتيازى دارد ما نمى‏توانيم بگويم كه او سعادتمند است بايد به او بفهمانيم كه تو يك همچين استعدادى هم دارى نسبت به سفر بسنجيم بله مثلاً يك نفر برود يكجا استخدام بشود به او 15 تومان حقوق بدهند اين توى فقر به سر ببرد اگر ماهى 15 تومان به او حقوق بدهند مى‏گويد الحمداللَّه راضى هستيم اما اگر بداند مثلاً كارخانه‏هاى ديگر با همين كارى كه اين دارد مى‏كند مثلاً سى هزار تومان حقوق مى‏گيرند اين راضى نيست كه ظلم هست در حق بشر اين مى‏تواند به جاهاى ديگر هم برسد فقط رضايت شرط نيست يا اطلاع يا عدم اطلاع شرط نيست بايد واقعاً مسايل واقعى بشر را در نظر گرفت برنامه‏اى مى‏خواهد كه سعادت بشر را تضمين بكنيد نه اين كه ببينند خودشان راضى هستند خودشان مى‏خواهد اينطورى باشد خودشان اينجورى دوست دارند مطلب بحثى كه الان در فرهنگ خوب بحث است بحث اصالت انسانى يا اونانيسم يا مكاسبى شبيه اونانيسم كه تقريباً همه‏شان اونانيسم گزيسالانيسم يا مكاتبى شبيه به اين اصالت را بيشتر مى‏دهند و لذت بشر مى‏دهند انتخاب را ميل بشر مى‏دهند اينها همه همينطور است مى‏گويند اينها همه‏شان راضى هستند اينها اين را مى‏خواهند پس خوشبخت هستند در حالى كه بحث اين كه آيا انسان همين است كه اينها مى‏گويند اينها همه جزاى انسان را شناختند و بعد مى‏گويند اين همين است كه انسان را به سعادت مى‏رساند يقيناً نكته بعد بعد از اين چارچوب معلوم شد آيا واقعاً با يك همچين برنامه‏اى را داريم يعنى برنامه‏اى كه تمام جهات وجود انسان را مورد ملاحظه قرار داده باشد و براى سعادت و فرمول و راه حلى داده باشد و اين برنامه در نهايت به احراز اكثر لذت و آرامش و پرهيز و دورى از حداكثر رنجها و دردها مى‏شود اين برنامه وجود دارد يا ندارد اگر فقط محدوده علوم انسانى را مورد نظر قرار بدهيم و بررسى كنيم و بگوييم بشر با توجه به اين كه بشر است تحت ارتباطش از ماوراى طبيعت همين كه است الان اين بشر روى كره زمين با معلوماتى كه دارد همچنين برنامه در بين بشر وجود دارد يا ندارد جداى از اديان چيزهاى ديگر ما در برنامه‏هاى بشرى يك همچين چيزى را نداريم مرحوم مطهرى مى‏فرمايد )بديهى است كه هيچ فردى قادر نيست يك همچين برنامه‏اى براى خود يا براى ديگران تنظيم كند( چرا هيچ قادر نيست يك همچين برنامه‏اى براى خودش تهيه يا براى ديگران آهان به خاطر اين كه هيچ كس به همه جنبه‏هاى وجودى خودش علم كافى ندارد و نسبت به ديگران هم اين علم وجود ندارد يعنى اگر ما بخواهيم سعادت را تأمين كنيم برنامه‏اى كه بخواهد سعادت بشر را و خوشبختى بشر را تأمين كند بايد به چند تا مطلب علم داشته باشد اصل اساسى در اين است يعنى به سه تا چيز بايد علم داشته باشد 1) جسم انسانى را خوب بشناسد كاملاً به جسم بشر اطلاع داشته باشد فقط مجهول در جسم بشر نداشته باشد 2) روح بشر را هم خوب بشناسد چون عرض كرديم يك جنبه صرفاً روحى يا جنبه صرفاً جسمى ندارد سعادت به چند قسمت تقسيم شد 3 قسمت عوامل سعادت البته عوامل خارجى عوامل بدنى و عوامل روحى همه اين سه تا بايد با هم تنظيم بشوند تا بگويم بعد فرد چه هست فرد سعادتمند است خوب خوشبخت هست پس علمى كه مى‏خواهيد اين سه تا را با هم جمع كند بايد اطلاع به هر سه تا جنبه اين داشته باشد هم بايد بدن را بشناسد هم بايد خارج را بشناسيد محيط خارج را بشناسد هم بايد روح را بشناسد يعنى هم در خارج يعنى روابط بين روح و جسم يعنى نداند اين بدن اين خصوصيات را دارد كامل اين روح روح اين خصوصيات دارد روابط خارجى عواملى كه از خارج تأثير مى‏گذارد در سعادت او چه هست از رابطه بين بدن نيازهاى بدنى و نيازهاى روحى چه هستند و اولويت با كدامشان است و بعد بنشيند بر اساس شناخت دقيق اين سه چيز را يك برنامه تكميل بدهد كه ما هنوز نه در بشر يك همچنين علمى سراغ نداريم كه مثلاً هم جسم را خوب شناخته باشد كه بشر الان هزاران سال است كه داراى بدن كار مى‏كند هزاران سال هزاران هزار سوال ديگر هنوز در مورد جسم براى او هست در مورد روح كه اطلاعاتش بسيار ضعيف‏تر است در مورد خارج هم كه مشخص است كه خارج را دقيق نمى‏شناسد مثلاً شروع مى‏كند افراط مى‏كند در استفاده از مواد شيميايى يك دفعه متوجه مى‏شود كه چيست؟ اوزن پاره شده حالا اگر لايه اوزن پاره شود چه مى‏شود نمى‏دانيم بعد از يك مدت متوجه مى‏شود آرى مثلاً پاره شدن لايه اوزن مثلاً سرطان پوست را زياد مى‏كند تويى كه مثلاً از جاهايى كه محازى آن سوراخ است مثل استراليا مثلاً از هر شصت نفر يك يا دو نفر حتماً كشته خواهند شد بعد يك درصد بالايى سرطان پوست مى‏گيرند و بعد در اثر اين سرطان پوست از بين مى‏روند خوب اين را بشر نمى‏داند خوب چقدر اين را بشر امتحان بكند چقدر وقت مى‏خواهد تا اين كه اين را بيازمايند بله مثلاً ما پاره شدن لايه اوزن باعث يك همچين چيزى مى‏شود لذا برنامه‏اى كه بخواهد سعادت بشر را تأمين كند بايد اين برنامه متكى بر سه دانش باشد دانش جسم دانش روح و دانش روابط بين خارج و انسان خارج را بشناسد هم جسم و روح و هم خارج كلاً يعنى مثلاً فان گياه فان آب فان دريا فان هوا شرايط زيستى چه تأثيرى را در آدم دارد چه فرمولهايى بايد براى اين ارايه بدهيم خوب ما يك همچين چيزى در بشر سراغ نداريم بشر الان اعتراف مى‏كند به اين كه دانشمندان همه ماها اعتراف مى‏كنند يك همچين علمى را نه به جسم نه به محيط دارند نه نسبت به روح دارند روى اين حساب ما واقعاً نمى‏توانيم يك برنامه جامع در مورد خوشبختى و سعادت در علوم انسانى پيدا بكنيم همه دانشمندان هم اعتراف كردند من بحث مشروط را در دروس راه‏شناسى از جلسه يازدهم به بعد گفتم اعترافات دانشمندان نظرات مختلف در مورد خوشبختى و بحث بسيار مبسوط اين در دروس راه‏شناسى عرض كردم اگر دوستان مى‏خواهند مى‏توانند جزواتش را بگيرند مطالعه كنند يا نوارهايش را از جلسه يازدهم به بعد مفصل در اين باره صحبت كرديم ما در مورد عجز بشر نسبت به شناخت به اين سه مورد خوب اگر ما نتوانيم يك همچين برنامه‏اى در علوم انسانى پيدا بكنيم خوب آن وقت چه خواهد شد نتيجه اين خواهد شد تكيه بر علوم انسانى صرفاً و با عقل و دانش بشر براى تهيه يك برنامه مستلزم سعادت همه جانبه بشر باشد كار احمقانه‏اى است كار درستى نيست كه ما بگويم كه ما نسبت به فقط بيايم از بشر از آن جهات كه بشر است و الا هر چقدر هم دانش داشته باشد بيايم اطلاعات كسب كنيم كه حالا خوب آقا شما بگوييد كه ما چطورى خوشبخت بشويم يا چه فرمولى را رعايت بكنيم كه ما خوشبخت بشويم عرض شد خوشبختى يك امر بسيط كه نيست خوشبختى عبارت است از سلسله عواملى كه دست به دست هم بدهند تا اين سعادت تأمين بشود در مورد سعادتهاى نسبى هم شما بخواهيد بگويد نه يك سعادت قطعى يك سعادتى كه نسبى هم شما بخواهد بگويد باز اين مسئله است پس ما فقط به دنبال دانشهاى خودمان نمى‏توانيم برويم براى كسب سعادت دانشمندان نظرات مختلف دارند ما در طول تاريخ در مورد سعادت و خوشبختى بحث زياد شده نزديك به بيش از دويست نظريه درباره خوشبختى داريم كه خيلى از اين نظريه‏ها با هم چه هستند اصلاً اختلاف اساسى دارند يكى از آنها مى‏گويد مثلاً شما شرق برو يكى مى‏گويد و غرب يكى مى‏گويد برو شمال يكى‏شان مى‏گويد برو جنوب اين قدر با هم اختلاف دارند اصلاً 180 درجه مقابل هم هستند خوب حالا بشر به كدام از اينها اعتماد بكند اين يك نكته، نكته دوم اين است كه خيلى از همين دانشمندان كه ارايه بشر كردند در مورد سعادت و خوشبختى بشر بعد از يك مدت برنامه‏شان را تغيير دادند گفتند كه ما اشتباه كرديم شما اين كار را بكنيد خوب مگر بشر از آن جهت كه بشر است با اين كه معصوم نيست علمش نبى است ناقص كم آدم مى‏تواند به او اعتماد كند خودش را دستش بسپارد بگويد خوب من مى‏خواهم روش اين آقا بگيرم بروم جلو تا خوشبخت بشوم روش اين دانشمند را بگيرم و برو جلو تا خوشبخت شوم روش اين دانشمند را بگيرم به حرف ايشان به مكتب ايشان عمل بكنم بروم جلو تا خوشبخت بشوم مى‏شود ماركس آمد و يك نظريه داد بعد از هفتاد سال هم به او عمل كردند نصف دنيا به اين عمل كردند ميليونها نفر صدها ميليون انسان به نظريه‏هاى كه اينها دادند ماركسيسها ماترليسها لِنى ارسالى كسانى ديگر داده بودند انگل عمل كردند درآمد بعد از هفتاد سال به قول امام فرمود از اين به بعد بايد ماركسيس در موزه تاريخ معاصر برود پيدا بكند آخر هفتاد سال مبارزه با خدا گفتند بايد با معنويت و خدا كه افيون ماتها است با مذهب كه افيون ملتها است و ملتها را از تحرك باز مى‏دارد از تلاش و سازندگى باز مى‏دارد اينها را جدا كرد و بايد با خدا و دين مبارزه كرد و هفتاد سال مبارزه كردند آخرش بعد از هفتاد سال نتيجه چه شد نتيجه اين شد كه گورباچف اعلام كرد آخرين حاكمشان ديگر اعلام كرد اشتباه ما اين بود كه خدا را در نظر نگرفتيم و با خدا مبارزه كرديم خوب بعد از هفتاد سال حالا تكليف اين چند صد ميليون كه اين همه جنايت شد بر اثر اين نظريه صدها ميليون نفر كشته شدند ميليونها نفر كشته شدند تكليف اينها چه مى‏شود تكليف كسانى كه اصلاً بر اين اساس عمل كردند در همين كشور خودمان چقدر بچه مسلمان گرايش پيدا كند به ماركسيسم با همان طرز فكر هم از دنيا رفتند چه تعدادى از آنها در همين سازمانها مثلاً عليه نظام اسلامى قيام كردند دست به اسلحه بردند و بعد كشته شدند تكليف اينها چه مى‏شود يك آقا خيلى راحت مى‏آيد مى‏گويد اشتباه كرديم همين اشتباه كرديم يا مثلاً در چين سالها يك روشى را اعمال كردند بعد گفتند آقا غلط بود غلط بود؟ مگر عمر قابل برگشت است كه ما خودمان را بسپاريم دست كسى بعد بگويد خوب آقا من اشتباه كردم نبايد اين كار را مى‏كردم مثل فوريد نظريه آزادى جنسى را داد كه اصلاً نبايد هيچ منعى در روابط جنسى نداشته باشد بد سه سال ديدند كه خوب وضع خراب بشود دهها هزار نفر از اين بچه‏هاى نامشروع به دنيا آمد و وبال گردنشان مثلاً جامعه همه به هم ريخته بود بعد گفتش اشتباه بود بايد يك كنترلى بشود و از اين به بعد مردم بروند سراغ هنر خوب حالا واقعاً يك نفرى كه يك بار اشتباه كرد چه تضمينى است كه دفعه ديگر اشتباه نكند در اين نظريه همان موقع كه اين نظريه مى‏داد قاطع نبود نظريه‏اش قاطع بود خودش مى‏گفت اين نظريه همين است كه براى سعادت بشر همين روش خوب است براى خوشبختى و آرامش الان هم مى‏گويد اشتباه كردم خوب ما مى‏توانيم به يك نفرى كه اشتباه مى‏كند خودمان را به آن بسپاريم اصلاً مگر ارزش بشر اينقدر بشر بى ارزش است كه ما خودمان بسپاريم دست كسانى كه اشتباه مى‏كنند خداوند براى بقيه موجودات كه از انسان پست‏تر هستند روش لا يتغير گذاشته قانون گذاشته درخت گياه دانه نمى‏دانم آب خاك قانون مسلم و مسجل گذاشته طبق يك قانونى مى‏آيد و مى‏رود كه به تكاملش مى‏رسد كه آن اگر تعين نشود به تكاملش نمى‏رسد دانه مثلاً خشك مى‏شود شكوفه نمى‏دهد مثلاً چه خواهد شد مثلاً و آن وقت براى اشرف مخلوقات هيچ كارى نكرده خدا ديگر يعنى هيچ برنامه نداده است. بعد بشر را آفريده و همين طورى رهايش كرده روى زمين كه خودش بگيرد و يك طورى خودش را ارضا بكند اينطورى بوده يعنى خدا كه براى همه موجودات عالم برنامه ريخته ما را رها كرده همين طورى به حال خودمان هيچ كارى هم با ما ندارد برنامه مشخص ندارد براى ما از ما چيزى نخواسته فرمولى راه حلى به ما نداده ما عبس هستيم »افحسبتم انما خلقناكم عبسا« آيا گمان كرديد كه ما شما را عبس خلق كرديم حالا كى به خدا بگويد خدايا نه ما گمان نكرديم كه ما را تو عبس خلق كردى واى بگو براى چه خلق كردى خوب خدا برنامه مى‏دهد ديگر احمق‏ترين انسانها كسانى هستند كه خودشان را اينقدر پست حساب مى‏كنند كه فكر مى‏كنند هيچ برنامه براى خوشبختى و سعادت آنها براى زندگى آنها وجود ندارد از ناحيه ماوراى طبيعت ما كه در غير از ماوراى طبيعت يعنى در همين بشر از آن لحاظ كه بشر است و ارتباطى با غيب ندارد هيچ فرمول درست و حسابى پيدا نكرديم اگر كسى پيدا كرده اين را داريم بلند مى‏گويم كه همه دنيا بشنوند اگر كسى پيدا كرده بيايد بگويد آقا ما يك فرمول و راهى پيدا كرديم كه اگر اين را بروى خوشبخت مى‏شوى اين هم محصول اين چند نفر رفتند اين هم محصولش كدام راه را بشر سراغ دارد كه با سابقه چند هزار ساله كه هست يك نفر بيايد بگويد به هر حال در ميان راهها صدها مكتبى كه الان وجود دارد و صدها مذهبى كه وجود دارد راهى وجود دارد كه به هر حال بشر را به خوشبختى مى‏رساند يكى را معرفى كنند يكى از اين راهها را معرفى بكنند ما واقعاً سراغ نداريم يك همچين چيزهايى را و تنها راهى كه داريم اين هست كه دستمان را ببريم به سمت خالق خودمان كه او هم ما را خلق كرده و هم طبيعت را خلق يعنى هم ما را با جسم و روحمان خلق كرده و طبيعت را و هم روابط بين اينها را خوب مى‏دادند »الا يعلم من خلق و هو لطيف خبير« آيا كسى كه خلق كرده نمى‏داند و هم طبيعت را خلق كرده و هم ميليونها قانونى كه الان هزاران سال دانشمندان هزار سال هست كه مشغول هستند كه اين قانونهايى را كه خدا خلق آفريده كرده كشف كنند يك دانه پزشك مى‏بينى تمام عمرش را يك دانشمند يك زيست شناس تمام عمرش را مى‏گذارد كه دو تا حشره را بشناسد و قوانين حاكم بر حشره را مثلاً بشناسد يكى دو تا از حشرات را بشناسد عمرشان مى‏گذارند مثلاً شصت سال هفتاد سال مثلاً يك دانه ستاره را كشف كنند يك دانه كهكشان را بشناسند يا قوانين بين يكى از اينها را مثلاً كشف كنند پيدا كنند خداوند خالق همه اين ميليونها ميليون قوانين است و واقعاً خيلى بيچارگى كه انسان بخواهد به غير از خدا اكتفا كند بگويد مثلاً به غير راه خدا هم مى‏توانم خودم را خوشبخت كنم خوب چه كسى ما مى‏خواهيم اعتماد كنيم واقعاً اين جا است كه مسئله‏اى خدايى كه من را آفريده و مى‏گويى كه عبس نيافريدى و من مى‏دانم كه عبس خلق نشدم من حساب نظم و حكمت و كتاب در همه اين مخلوقات تو دارم مى‏بينم تو چطور من اشرف مخلوقات هستم برايم حساب و كتاب و برنامه‏اى ندارى حتماً دارى واقعاً پناه مى‏بريم به خدا كه »اهدنا الصراط المستقيم« ما را به راه راست هدايت كن خدايا پناه مى‏بريم به خدا خوب بگويم به هر حال ما چه بكنيم كه به خوشبختى برسيم و چه نكنيم كه از خوشبختى دور نشويم اين تنها راه بشر است اگر چه راه ديگرى وجود ندارد اگر كسى راهى سراغ داشت عرضه كرده بود كه نتيجه بدهد كه به شكست منجر نشود راهى نيست و بشر تنها يك راه دارد آن اين است كه دست به دامان خداوند كه خالق خودش است بشود خالقى كه اولا مخالق كرده ثانياً اين خالق بى‏نياز است يعنى خالقى نيست كه نيازمند بشر باشد صمد است بى نياز است ظلمى به بشر نمى‏كند چون ظلم ريشه‏اش نياز است وقتى كه مى‏گويد »انما يحتجان الظلم الظيف« كسى به ظلم احتياج دارد كه ضعيف است ناتوان است خدا چه ناتوانى در آن است مثلاً بخواهد با ما موجودات پست و كوچك نيازهاى خودش را برطرف كند عقده‏هاى خودش را برطرف نكند او كامل است او كامل مطلق است سبحان است سبحانى كه مى‏گوييم يعنى منزه از هر عيبى نقصى اين وصله‏ها به خدا نمى‏چسبد مهربان است »ان اللَّه بالناس لعرفونه هم« مهربان است نسبت به بنده‏اش بنده‏اش را دوست دارد توبه‏پذير است هر اشتباهى كه مى‏كند توبه‏اش را مى‏پذيرد اگر از روى صدق نيست توبه كند و بازگشت كند مى‏پذيرد او را از آن تا به راه بيايد و عالم است و خدا كه خلقمان و خلق بر اساس آگاهى صورت مى‏گيرد مگر كسى مى‏تواند چيزى را خلق كند همين طور خلق شود ميلياردها قانون منظم در جوان وجود مى‏شود مگر مى‏شود از ناحيه غير عالمى صورت گرفته باشد حكيم است يعنى خدا كار عبس و بيهوده نمى‏كند خدا خوب ما يك خدايى كه خالق است عالم است حكيم عادل است مهربان است قادر است رها كنيم بعد برويم متوسل بشويم به دامان اين و آن به انسانهايى ضعيف و جاهل سر تا پا تقصير و تصور جهل و اشتباه و نادانى خوب ما برويم محتاج به اين بشويم برويم دست به دامان يك همچين انسانهايى بشويم بعد بگوييم خوب شماها بيايد ما را راهنمايى كنيد كه ما به كجا برويم ما چطورى خوشبخت بشويم شما اسم يك همچنين انسانى را كه يك همچون خدايى را رها بكند بيايد برود دنبال يك همچين انسانهايى شما اسمش را چه مى‏گذاريد شما چه خواهيد گذاشت واقعاً بتوانيم بگويم يك همچنين انسانهايى كه خدا را با اين خصوصيات رها بكند بيايد برود دنبال يك انسانهايى ديگر از اينها دنبال راه سعادت و خوشبختى بگردد اينها را الگو خودش قرار دهد كه ببينم فلان كس فلان هنرپيشه چه كار كرده فلان ورزشكار چه كار كرد فلان فيلسوف چه كرده فلان شاعر چه كار كرده اين جز اين كه انسان خودش را سقوط بدهد هيچ كار ديگر نيست و اين هم به خاطر اين است كه قدر خودمان را نمى‏دانيم و به استعدادهايى و كمالهايى كه داريم و در انتظار ما هست خدا در ما نهاده آگاه نيستم خودمان را زود مى‏فروشيم كم گرفتيم خودمان را وقتى اينجورى هست خدا با آن عظمت را رها مى‏كنيم مى‏آيد اين كه مثلاً قهرمان خيالى فلان داستان چطورى زندگى ما هم مى‏آيم بر اساس آن عمل مى‏كنيم فلان هنرپيشه فلان شاعر فلان نويسنده فلان سياست مدار فلان كس چطورى عمل كرده ما هم مى‏گويم خوب ما هم بيايم بر اساس آن زندگيمان را تنظيم كنيم الگويمان را آن مى‏گيريم خوب شما اسم يك همچين انسانى كه اين كار را بكند چه خواهيد گذاشت اين كار دستى است كه من اينقدر خودم راست بگيريم حيفم نيايد از جوانيم حيفم نيايد از عمرم حيفم نيايد از روحم بعد خودم را بسپارم دست اين و آن كه اينها بيايد براى من برنامه‏ريزى كنند كه من چطورى زندگى بكنم بعد من بگويم اين اشتباه كرده يكى ديگر را بگيرم واقعاً انسانها چه كسانى هستند كدامشان واقعاً مشت پركن است بگويم اين واقعاً عددى هست مى‏شود روى آن حساب كرد مى‏شود از آن تقليد در زندگى اين را الگوى خودمان قرار بدهيم از آن جهت كه انسان هستند دارم عرض مى‏كنم كدامشان ارزش اين دارند كه به آن تكيه بكنيم و الگوى خودمان قرار بدهيم ولى خداوند اين گونه با ما رفتار نكرده ما را رها نكرده فرمود فكر نكنيد كه شما را عبس خلق كردم مى‏داند كه ما نياز به وحى داريم اين جا انبيا مى‏فرستد انبيا را مى‏فرستد با كامل‏ترين علم لذا اولين بشرى را كه خلق مى‏كند بشرى نيست كه ما محتاج باشد اولين بشرى را كه خلق مى‏كند نبى خلق مى‏كند پيامبر خلق مى‏كند و عالم خلق مى‏كند به راه سعادت »و اعلم آدم اسماء كلها« كل اسما را ما تعليم آدم كرديم بايد اولين انسان پيغمبر باشد نمى‏تواند نباشد نمى‏شود انسانها بيافريند و اينها مدتى سر در گم زندگى كنند بعد بگويد خوب حالا يك پيغمبر براى شما مى‏فرستم نه اولين بشر را پيغمبر خلق مى‏كند بعد در طول زمان پيغمبرهاى مختلفى را مى‏فرستد و براى اين كه بشر را هدايت كنند و او را مرتبط با خداوند مى‏كند از طريق وحى پس ما وحى را براى چه نياز داريم براى اين كه بايد سعادتمند بشويم و نياز به سعادت داريم مى‏خواهيم سعادتمند بشويم نكته دوم عصمت انبيا هست ما به عصمت انبيا هم نياز داريم ببينيد عصمت از كجا دارد در مى‏آيد عصمت يك امر من درآوردى نيست خيلى از افراد مسلمانان حتى بچه مسلمانان و بچه شيعيان خودمان كه كتاب مى‏خوانند و يا عقايد مطالعه مى‏كنند مى‏گويند حالا عصمتى هم بحثى هم در امامت و نبوت است به نام عصمت پيامبر بايد معصوم باشد يا امام بايد معصوم باشد اما عصمت يك امرى است كه در نفس بشر است بشر نفساً ذاتاً نياز به عصمت دارد چون بشر نياز به عصمت دارد آن به پيغمبر معصوم است نه اين كه چون خدا گفت كه آن معصوم است آن معصوم باشد دلش خواسته يك پيغمبر معصوم بفرستد خير يا عصمت يك مقام تشريفاتى باشد خير بشر بشر نفسش داد مى‏زند من با يك انسان غير معصوم آن انسانى كه اشتباه مى‏كند علمش نسبى است خطا مى‏كند گناه مى‏كند نمى‏توانم اعتماد بكنم نمى‏توانم خودم را به يك همچين موجودى بسپارم داد مى‏زند نفس بشر كه همچنين كسى قابل اعتماد نيست بابا مى‏خواهيم مثلاً دستمان را به دكتر نشان بدهيم يك دكتر عمومى يك دكتر متخصص انصافاً به چه كسى مى‏بريم نشان مى‏دهيم به پزشك عمومى نشان مى‏دهيم يا به يك متخصص دست نشان مى‏دهيم عرض كردم ما در جلسه گذشته يكى فطرتهايى بشر چه بود كامل‏طلبى بود كمال‏طلبى بود يعنى بشر در هيچ چيز كامل‏ترين يك كسى استاد است بايد كسى كه شاگرد است ما نمى‏رويم پيش شاگرد مى‏رويم پيش استاد از استاد سوال مى‏كنيم تا وقتى استاد است مى‏رويم پيش استاد در هر چيزى ما سراغ كامل‏ترين مى‏رويم مثلاً در اين مكانى كه آمديم نشستيم اتاق‏هاى ديگرى هم است شما هم در آن جا مى‏گرفتيد به زور كما اين كه قبلاً در يكى از اتاقهاى ديگر مى‏نشستيم خوب حالا اينجا كه مهيا است مى‏آيم اينجا مى‏نشينم اگر ما يك دستگاهى بهتر از اين ما داشتيم در اين مركز مثلاً براى ضبط صدا خوب از آن استفاده مى‏كرديم خوب چرا از اين استفاده كنيم بشر هميشه به دنبال كاملها مى‏گردد نمى‏تواند خودش بسپارد دست كسانى كه درشان احتمال ضعف وجود دارد اشتباه وجود دارد نقص در آن هست علمشان كم هست هواى نفس در آن هست به اشتباه مى‏برند انسانها را در اين روح القوانين جمله‏اى دارد من نوشته بودم در همين دروس راه‏شناسى هم آوردم در جزوه هست ماحصل است مى‏گويد قانون‏گذار در چند نمونه از قانون‏گذاريهاى بشر را ذكر مى‏كند و نواقصش را بعد مى‏گويد قانون‏گذار بايد كسى باشد كه شهوت و ميل انسان را خوب بشناسد اما خودش ميل و شهوت نداشته باشد بعد مى‏گويد هر جا كسانى كه قانون ريخته‏اند بشرهاى عادى هميشه در قانون‏گذارى ميل‏هاى خودشان نيازهاى خودشان گرايشها و شهوات خودشان در قانون گذارى لحاظ كردند كه تأمين بشوند لذا هيچ قانون ثابتى نداريم در قوانين بشر حالا مثلاً قانون سازمان ملل مثلاً بحث بازنگريش است فهميدن يك همچين قانونى قانون خوبى نيست قانون كاملى نيست و هر قانون ديگرى كه بشر نشسته ريخته پس بشر ذاتاً نياز به معصوم دارد لذا به دنبال معصوم مى‏گردد لذا خداوند انبيا را معصوم مى‏فرستد انبيا را در مورد امامان هم همين طور كه بعد از پيامبر بايد سرپرستى مردم را بر عهده بگيرند ولايت امر مردم را بر عهده بگيرند در مورد انبيا هم همينطور آنها براى چه بايد معصوم باشند براى اين كه ما مى‏خواهيم معصوم باشند براى اين كه ما اصلاً نمى‏توانيم به غير از معصوم اعتماد بكنيم ما الان مثلاً به يك كسى در جامعه به عنوان ولايت فقيه اعتماد مى‏كنيم زمام امر خودمان را مى‏سپاريم به او با اين كه مى‏دانيم ولايت فقيه معصوم نيست حتى اگر به ولايت فقيه ما خودمان را مى‏سپاريم با اين كه مى‏دانيم معصوم نيست اين به اين خاطر است كه معصومين گفتند با اينها اعتماد كن معصومين گفتند در زمان غيبت ما تنها پناهگاه شما فقها كه با اين شرايط هستند نه كه ولى فقيه اشتباه نكند ولى فقيه ممكن است اشتباه بكند اما به هر حال مجموع اشتباهات و مجموع خطاها حتماً در زير سايه زندگى ولى فقيه قطعاً به خاطر اين كه به عصمت معصوم‏عليه السلام نزديك‏تر است كمتر از بقيه جاهاى ديگر هست به درستى نزديك‏تر است به خصوص كه ولى فقيه مى‏آيد بر اساس چه حكومت بكند و حكمرانى بكند بر اساس دستورات را كه مستقيماً از وحى گرفته شده است خوب اين اشتباه را به حداقل مى‏رساند اين كه ما علما هم حرفشان را گوش مى‏كنيم مراجع تقليد حرفشان را گوش مى‏كنيم اساتيد را حرفشان را گوش مى‏كنيم كه يك نفر استاد باشد مثلاً براى ما ما بنشينيم يك چيزى از آن ياد بگيريم نه از آن جهت كه اين يك آدم معمولى هستش از جهت كه اين استاد عامل پيامى هست كه اين پيام از كجا گرفته شده از وحى گرفته شده از قرآن كه اشتباه در آن نيست از روايت معتبر كه اشتباه در آن نيست نه اين كه اين يك بشر است حالا بيايد يك كمكى به من بكند انسانهايى كه در غرب هستند مكاتبى كه آنجا هستند در شرق هم همينطور خيلى از كسانى كه با دين آسمانى اديان آسمانى سر و كارى ندارند آنقدر بيچاره هستند مثلاً يك نفر دكتر مى‏گويند دكتر هست مثلاً در زيست‏شناسى بعد مى‏آيد دكتر زيست شناس است مى‏آيد يك نظريه مى‏دهد كه مورد زندگى بشر خوب حالا زيست‏شناس چه ربطى دارد به همه جنبه‏هاى وجود بشر ديگر زيست شناس بيايد در مورد همه جنبه‏هاى زندگى بشر نظريه بدهد بعد خيلى‏ها هم مى‏آيند تبعيت مى‏كنند بعد مى‏گويند اين همان است ماركسيس مثلاً فرض بفرماييد تخصصش در تاريخ يا اقتصاد است مى‏آيد يك نظريه مى‏دهد همه جوانب زندگى بشر را در موردش اظهار نظر مى‏كند يك عده احمق هم مى‏روند تبعيت مى‏كنند يا فلان كس فيلسوف بوده خوب فيلسوف باشد مگر علم كامل دارد علمش مگر مطلق است مگر همه جنبه‏هاى بشر و همه جنبه‏هاى ساختمان بشر را مى‏شناسد كه ما برويم از آن تبعيت بكنيم اين نقطه آغاز سقوط بشر است كه به غير معصوم اعتماد مى‏كند به سراغ غير از وحى مى‏رود مى‏خواهد با توجه از تجارب خودش عقل خودش مثلاً زندگيش را هم پيش ببرد نمى‏شود چه كسى موفق بوده تابه حال يك نفر به ما بگويد آقا اين موفق بوده در زندگيش ولى از اين طرف تربيت يافتگان مكتب وحى را داريم نمونه‏هاى بسيار عالى و بسيار زياد در تاريخ كه چقدر خوش درخشيدن جلسه بعد انشاءاللَّه بررسى مى‏كنيم يك تعدادى از آيات و مرورى بر اين جلسه مى‏كنيم هم بررسى مى‏كنيم يك تعداد آيات قرآن را كه با بشر احتجاج مى‏كند با بشر بعد مباحث عقلى برهانهايى كه قرآن مى‏آورد كه شما بايد با دين خدا زندگيتان را ببريد جلو تا خوشبخت بشويد و به غير آن شما سعادتمند نيست بررسى در يكى و دو جلسه سعى كنيم اگر بتوانيم جلسه آينده تمام كنيم بهتر نشد يك جلسه ديگر تكميلى خواهيم گذاشت و بحث را تمام خواهيم كرد كه اين استعدادهاى قرآن دوستان حتماً مصلح بايد بشوند كه به هر حال با غير متعهدين غير مسلمانان شما بتوانيد احتجاج بكنيد ما جلسه بعد در مورد مسيحيت هم صحبت خواهيم كرد در مورد يهوديت هم صحبت خواهيم كرد حالا اگر ما بخواهيم دستمان را به طرف وحى ببريم بگويم خوب از طريق اسلام دستمان را ببريد سراغ وحى از طريق مسيحيت مى‏بريم سراغ وحى از طريق يهوديت مى‏بريم به سمت وحى آيا مى‏توانيم خوشبخت بشويم يا نه بحث سر اين هست اين هم جلسه آينده انشاءاللَّه مطرح خواهيم كرد دستمان مصلح بشوند به اينها و به اين استدلال‏ها كه بتواند و از مرام خودش واقعاً منطقى دفاع كنند با زور نمى‏دانم حجى‏گر نباشد خدايى ناكرده منطقاً از مرام و مذاهب خودشان دفاع بكنند يك بحث منطقى هست همين مباحثى كه من خدمت شما عرض كردم والا قسم هيچ فرقى نمى‏كرد كه شما شيعه باشيد يا مسلمان هستيد يك مشت كافر دين اينجا مى‏نشيند من همين‏ها را عرض كردم همين‏ها مى‏گفتم و بحث مى‏كردم انشاءاللَّه جلسه بعد مى‏بينيم كه خداوند چگونه استدلال كرده انسانهايى كه نه با دين كار دارند نه با اسلام كار دارند ببينيم استدلالهاى خدايى در دين چيست.

والسلام عليكم و رحمةاللَّه و بركاته