أعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنۀ الله علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدین.@ سیزدهمین ادب از آداب شاگرد نسبت به درس رعایت آداب ورود به جلسه درس هست: آنگاه که شاگرد وارد جلسه درس استاد میگردد باید با صدای رسا که به گوش همه حاضران جلسه میرسد به آنها سلام و تهیت گوید و سلام و درود گرمتر و صمیمانهتری را اختصاص به استاد تقدیم دارد.@ برخی از دانشمندان معتقدند جلسات درس و حلقات علمی که حاضران میخواهند سرگرم بحث و مذاکره در آن گردند از جمله موارد و مواضعی است که نباید هنگام ورود بر آن بر حاضران سلام کرد عکس این قضیه است بعضیها میگویند نه جلسه درسی یکطوری هست که ممکن است حواسها پرت بشود باید بدون سلام کردن وارد شوی و بنشینی.@ و گروهی از علما این نظریه را تأیید و پسند کردند این نظریه نظریهای درخور حق و ثواب و بهجا میباشد زیرا عکسالعمل سلام کردن تازهوارد این هست که حاضران به درود و تهیت او پاسخ گویند و این پاسخ دادن احیاناً آنان را از مسیر بحث منحرف ساخته و حضور قلب و تمرکز فکر آنها را از میان میبرد.@ چنانکه غالباً چنین حالتی به حاضران دست میدهد به ویژه اگر در اثناء تقریر و توضیح یک مسأله علمی یک فرد تازه واردی با سلام کردن خود رشته سخن استاد و شاگردان را از هم گسیخته سازد زیان چنین عملی از زیان موارد و مواضعی که نباید در آن موارد به سلام مبادرت نمود فزونتر میباشد.@ البته این بحث به نوع درس هم دارد یک موقع هست کلاس کلاس دانشگاهی هست یا صندلی گذاشتند شاگردان از آخر کلاس در پشت دانهدانه میایند سر جای خودشان مینشینند یک موقع هست نه جلسه حلقهای هست و اتفاقاً هم استاد جلوی در نشسته بعضی جاها شما بروید منزل اساتید بروید خودشان جلوی در مینشینند بقیه میروند بالا مینشینند.@ کسی که از در وارد میشود خودبهخود باید در حلقه بنشیند کلاس پشت و جلو و عقب ندارد دایره است شما وارد بشوید بله آن آداب باید رعایت بشود سلام میکنید و مینشینید باز همین موارد دایرهای شکل هم باز عام و خاص دارد در جلسات خاص همه همدیگر را میشناسند همه به هم ارادت دارند همه منتظر همدیگر هستند.@ اعضای خاصی هستند که علقه و رابطه خاصی با هم دارند که وقتی وارد میشوند آشنایی هست سلام و علیک هست. با توجه به این نکته اگر شاگردی بخواهد در این گونه مواقع حساس وارد جلسه درس گردد باید در صورت امکان محلی را در داخل جلسه درس انتخاب کند که از دیدگاه استاد مخفی باشد.@ به طوری که استاد تا آنگاه که از تدریس فارغ میشود متوجه حضور او نگردد ورود شاگرد با چنین کیفیتی به جلسه درس علاوه بر آنکه با ثواب ادب و نزاکت توأم است موجب میگردد حق آن ایفا شود یعنی حق جلسه، و نیز حق بحث و تحقیق از لحاظ مصونیت آن از عوامل مشغولکننده و پریشانساز ادا گردد و در نتیجه جمع میان این دو حق امکانپذیر خواهد گشت.@ یعنی چی؟ منظورش چه بود؟ یعنی وقتی شاگرد وارد درس میشود حساسیت برنیانگیزد یکطوری وارد بشود که کسی نفهمد سریع که وارد میشود اولین جایی که پیدا میکند بنشیند که همهمه، تحرک، هیاهو جلب توجه نکند خیلی سریع یکجا بنشیند و درس را ادامه بدهد.@ چهارده رعایت موازین جلوس در جوار معلم: آیا در چه شرائطی میتوان در جوار استاد و در کنار او قرار گرفت؟ شاگرد پس از تقدیم سلام نباید هنگام ورود به جلسه درس از روی سر و گردن حاضران گام بردارد تا خود را به استاد نزدیک سازد و در جوار او قرار گیرد.@ لذا اگر مقام علمی و مراتب سنی او در حدی نباشد که بتواند در جوار و کنار استاد بنشیند [حق ندارد به خاطر تقرب به استاد از سر و کول دیگران عبور نماید بلکه باید همانجایی که رسید جلوس کند چنانکه در این درباره حدیثی به ما رسیده است] از جابر نقل میکنند که میگفت هر گاه ما وارد بر نبی اکرم(ص) میشدیم هر یک از ما به جا که میرسید جلوس میکرد.@ در حدیث هم داریم که وقتی وارد میشوید اولین جا نزدیکترین جا که جا هست میشود نشست بنشینید دیگر یک جایی را طی نکنید که بروید یک جای بهتر بنشینید همانجا که میشود نشست بنشینید نزدیکترین جایی که برای شما امکان نشستن هست بنشینید این آداب مجلس هست.@ اگر استاد و یا حاضران مجلس درس صریحاً او را به طرف صدر مجلس و نشستن در کنار استاد دعوت کنند و یا آنکه مقام و منزلت او ایجاب کند که در جوار استاد جلوس نماید و یا آنکه بداند که استاد و یا حاضران سخت علاقهمندند و ترجیح میدهند که او در کنار استاد قرار گیرد و یا نشستن او در جوار استاد مقرون به مصلحت شاگردان دیگر باشد.@ به این صورت که مثلاً استاد میخواهد با او به گونهای مذاکره نماید که مذاکره وی برای حاضران سودمند افتد و یا اینکه چنان شاگردی مسنتر از دیگران و یا دارای صلاحیت و فضیلت افزونتری است.@ در چنین مواردی این شاگرد میتواند از میان جمعیت راهی را به سوی استاد بگشاید و هیچگونه مانع اخلاقی برای چنین رفتاری وجود ندارد و اساساً در اینگونه موارد شاگردان دیگر موظفند اخلاقاً راهگشای چنین شاگردی به سوی استاد باشند تا در جوار و کنار او قرار گیرد.@ پانزده رعایت حق اولویت دیگران نسبت به محل جلوس: اگر مقام و منزلت و موقعیت شاگرد ایجاب کند که در کنار استاد باشد باید سعی کند که خویشتن را به استاد نزدیک ساخته و در جوار او قرار گیرد تا بدون زحمت و مشقت سخنان استاد را کاملاً درک و استماع نماید.@ ولی نباید آنقدر خود را به استاد نزدیک سازد که عمل او به عنوان سوء ادب و خروج از حدود نزاکت تلقی گردد و چنانکه قبلاً نیز یادآور شدیم لباس و یا عضوی از اندام خود را بر روی لباس و مسند و مخده و سجاده و بساط و فرش مخصوص استاد قرار ندهد.@ باید متذکر شویم که اگر شاگردی قبل از دیگران محلی را برای نشستن در مجلس درس انتخاب کرد او از دیگران نسبت به آن محل احق اولی است. مثل مسجد اگر در مسجد کسی نشست مهری گذاشت تسبیحی گذاشته بود جایش را مشخص کرده بود رفته بیرون وضو بگیرد برگردد جایش را بگیرید نمازتان غصبی است.@ محل غصبی میشود و نمازتان باطل هست جا مال آن هست در کلاس درس هم شاگردی که آمده جا گرفته نزدیک استاد نشسته جلوتر روبهرو یک جایی که مناسب هست برای استماع بهتر هست گرفته کسی حق ندارد آن جا را بگیرد مال او است. و روا نیست که فرد دیگری او را از جای خود برکند و ناآرامش ساخته و محل او را اشغال نماید.@ اگرچه بر حسب موازین آداب جلوس چنین فردی دارای لیاقت و شایستگی فزونتری بوده و جلوس او در آن محل سزاوارتر باشد یکی از دانشمندان میگوید در چنین شرائطی از این پس حق شاگرد نسبت به آن محل و مکان پایدار میماند.@ و همانند پیشهور و دستفروشی که در بازار و گوشهای از خیابان با محل و مکانی انس یافته به خاطر جدا شدن و دوری موقت او از آن مکان حق اختصاص وی از بین نمیرود. یک نفری که هر روز میاید سر کوچه ما بساط میکند و کفاشی میکند دیگر این جا برای اوست.@ حالا یک کسی بیاید آنجا را اشغال بکند بگوید من میخواهم آنجا بایستم یک کار دیگر بکنم نمیشود این محل اختصاصی اوست در مسجد هم اینطوری است اگر در مسجد کسی بیاید بنشیند جا بگیرد برای فردا سجادهاش را بگذارد همانجا باشد دوباره فردا بیاید جای اوست جای اختصاصی او هست به شرطی که استفاده بشود.@ نه اینکه من بیایم بگذارم بگویم ماه بعد میخواهم بیایم استفاده بکنم نه این حق ندارد یکطوری که معمور باشد دائم استفاده بشود نباید جمعیت زیادی هم که میاید جای آن را بگیرد اگر گرفتند غصبی است خلاف ادب است.@ چون شخص زحمت خودش را برای گرفتن جا کشیده زودتر آمده جا مشخص کرده نشسته حالا بنابر اقتضا نمیخواهد بنشیند میخواهد دستشویی برود یا مثلاً مسجد جامع بازار را در نظر بگیرید مسجد جامع بازار شما بخواهید از آنجا بلند شوید تا بروید دستشویی در کوچه و برگردید بیست دقیقه طول میکشد.@ حالا اگر آنجا به صف نخوری صف نباشد برای وضو برای توالت رفتن اینطوری است باید مسیری را طی بکنی بروی و بیایی کسی نمیتواند بگوید این شخص جایش خالی است بگذارید من بنشینم نمیشود که اگر کسی بیاید برای کس دیگر جا بگیرد نمیدانم حکم این چه میشود این هم آدم اگر به وجدانش برگردد میتواند بفهمد.@ من قرار است با پدرم بیایم با برادرم قرار است بیایم آنها دیرتر حرکت میکنند من زودتر رسیدم جا میگیرم ولی یک موقع است میخواهم جا بگیرم که اگر یک موقعی بچه محلمان رسیدند به آنها همینطوری جا بدهم معلوم نیست واقعاً درست باشد.@ مثلاً از حد خودم بیشتر بگیرم بگویم که حالا اگر یک کسی احتیاج داشت من از جای خودم تفویض کنم به او بگویم بیا من یک جای اختصاصی دارم بیا اینجا بنشین در نمازجمعه دیدید طرف یک موکت پنج متری میاورد خودش یک گوشهاش مینشیند.@ این پنج متر را همینطوری میگذارد باشد آشنایی که میاید میگوید بیا اینجا بنشین رفقایش را از جمعیت شکار میکند میگوید بیایید اینجا بنشینید. اگر شاگردی در مجلس درس استاد جا و مکانی ویژه برای خود انتخاب کرد و بدان مأنوس گشت.@ اگر یکی دو روز نتوانست در درس شرکت کند و سپس موفق به حضور و شرکت در جلسه درس گردد حق او نسبت به آن مکان محفوظ خواهد ماند و همین حکم درباره نمازگزار نیز جاری است که متضمن فایدهای در نماز میباشد و این فایده عبارت از ذکر و امثال آن است.@ شانزده رعایت ادب و نزاکت نسبت به حاضران جلسه درس: باید رفتار شاگرد نسبت به رفقا و حاضران جلسه درس توأم با ادب و نزاکت باشد زیرا در حقیقت اظهار ادب نسبت به آنها به منزله ادب نگاهداشتن با استاد و احترام و ارج نهادن به جلسه درس اوست.@ بنابراین شاگرد اخلاقاً موظف است بزرگسالان و همگنان و رفقا و دوستانش را در مجلس درس استاد ارج نهد و حق آنان را از لحاظ احترام ادا نماید. شاگردان حق ندارند به همدیگر جسارت کنند باید کاملاً به همدیگر ادب داشته باشند مثلاً وقتی میخواهد بیاید بنشیند دقت کند اگر عبا تنش هست یکطوری نشود که این عبا روی کتاب دیگری باشد جای دیگری را تنگ بکند اینها خیلی احترام دارد.@ میداند اگر بخواهد بیاید وارد مجلس بشود باید به چند نفر تنه بزند چند نفر را از درس بیاندازد او همان جلوی در بنشیند وارد نشود خیلی احترام دارد. هفده نباید محل جلوس دیگران را اشغال کرد: شاگرد نباید مزاحم هیچ یک از شرکتکنندگان جلسه درس گردد و نیز نباید متوقع باشد و ترجیح دهد که کسی از جای خود برخیزد و آن را به او پیشکش کند.@ نه اگر جا نیست داخل نیاید، و اگر کسی هم حاضر به این امر شد موظف است تسلیم تعارف او نشود خیلی بد است که کسی وارد جلسه بشود و فکر کند که چون همیشه میامده حالا دیر رسیده یک کسی باید بیرون بیاید و این داخل بنشیند کسی باید به او جا بدهد بد است بعضیها هستند به صورت مطلق صف اول دوست دارند بایستند.@ جای مشخصی نمیایستند که بگوییم جا رزرو کردند نه در صف اول میایستند بعد انتظار دارند که اگر یک شب مسجد آمد حتماً یک کسی در صف اول به او جا بدهد هُل میدهد این و آن را فشار میدهد کنار میزند همه را به هم میریزد همه را در تنگنا قرار میدهد که او میخواهد صف اول نماز بخواند این روحیه استکباری دارد بد است.@ و به جای او در آن مکان ننشیند چون پیامبر اکرم(ص) انسان را از چنین عملی نهی کرده و فرموده است نباید کسی را از جای خودش بلند کرد تا خود در آنجا بنشیند و نیز اضافه فرمود ولی بهتر است به جای این کار مجلس را برای واردین گشاده و گسترده سازی(لا تُقیمَنَّ أحَدُکُم أن رَجُلَ مِن مَجلِسِه) بلند نکند کسی از شما شخص را از جایی که نشسته.@ (ثُمَّ یَجلِسُ فیه) بعد آنجا بنشیند بلند کند خودش بنشیند(وَ لکِن تَفَسَحُوا وَ تَوَسَعُوا) اما به همه شما میگوییم درست هست که اینطوری هست ولی جمع بنشینید که همه بتوانند بنشینند.@ برای همین امام صادق(ع) فرمود ده نفر را آدم ندانید یک نفر کسی هست که در جایی که مجلس تنگ هست چهارزانو بنشیند چهارزانو بنشیند جای بیشتری اشغال میکند میتواند دوزانو بنشیند جای کمتری بگیرد دو نفر دیگر هم داخل بیایند اگر همه از حالت خودخواهی دست بردارند و دوزانو بنشینند جای پنجاه نفر دیگر ممکن است در مجلس بشود ولی پنجاه نفر محروم میشوند چرا؟@ چون بقیه که داخل هستند خودخواهی دارند حضرت میفرماید(تَفَسَحُوا وَ تَوَسَعُوا) در جا گشایش و وسعت دهید که بقیه هم بتوانند بنشینند یک کاری بکنید که بقیه هم بتوانند بیایند حواستان به این قضیه باشد.@ آری اگر نشستن شاگردی در جای شاگرد دیگر مقرون به مصلحت و فایدهای برای حاضران جلسه درس باشد و از شواهد و قرائن نیز چنین برآید که این شاگرد سخت علاقهمند است که در جای او جلوس کند در چنین صورتی اشغال جای شاگرد دیگر اخلاقاً بلامانع است یعنی میتواند جای فرد دیگر را با رضای خاطر او اشغال کند.@ مثلاً من الان میدانم یک کار مهمی با استاد دارم میخواهم یک سؤالی از او بکنم تا دیر نشده بلند نشده دوست من هم این را میداند خیلی راحت با رفاقت میگویم بلند شو من سر جایت بنشینم هیچ اشکالی ندارد چون او میداند من برای چه میخواهم جایش را به من میسپارد که من بتوانم آن خواستهای که دارم در رابطه با حل مشکل خودم برسم آن یک بحث دیگر است.@ هجده شاگرد باید در رده حلقه درس قرار بگیرد: شاگرد نباید بدون نیاز و ضرورت در میان حلقه درس و یا جلوی شاگردی دیگری جلوس کند چون از پیغمبر اکرم(ص) روایت شده که آن حضرت کسی را که در میان حلقه و مجلس درس بنشیند مطرود از مهر و لطف الهی معرفی فرموده است.@ یعنی یکجا حلقه زدند بعضیها بیایند جلوتر بنشینند از حلقه خارج شوند یا بروند عقبتر بنشینند در بحث آداب شاگرد با استاد هم همین را گفتیم که شاگرد باید حتماً منظم بنشیند یعنی اگر صندلی خالی هست حق ندارد برود پنج تا صندلی عقبتر بنشیند بگوید من تک بنشینم این خوب نیست.@ باید ردیف اول که خالی هست ردیف اول را پر کنند سه نفر بعدی بیایند سه تا صندلی بعدی را پر کنند کامل پر شود مثل نماز جماعت که موظفیم، یک کسی که برود برای خودش یک گوشهای نماز بخواند یا صف دهم اقتدا کند حق ندارد صف اول که جا هست باید بروی پر بکنی موظف هستی که بروید جلو را پر کنید نگذارید خلل وسط صفها قرار بگیرد.@ البته اگر به خاطر تنگی و محدودیت محیط جلسه درس و یا به علت ازدحام و انبوه جمعیت و یا برای شنیدن درس ناگزیر به جلوس در میان حلقه مجلس گردد نشستن او بدین گونه مانع ندارد.@ جا نیست میگویند برو وسط بنشین وسط یواش یواش پر میشود دور جا نیست میروم وسط مینشینم هیچ اشکالی ندارد چون واقعاً جا نیست ضرورتهای دیگر اقتضا میکند ولی خودش با اینکه وسط جا هست حلقه جا هست حلقه را ترک بکند حق ندارد.@ و الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.@