أعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنۀ الله علی أعدائهم أجمعین من الآن إلی قیام یوم الدین.@ البته در این جهت هم در بحثهای آینده که ادب شاگرد در درس هست آنجا بهم باز مطالبی داریم اینجا هم مختصر مطلبی هست. 39 ـ بیبندوبار نبودن شاگرد از لحاظ جلوس در محضر استاد: شاگرد باید به هنگام قیام استاد از جای خویش برخیزد و تا آنگاه که استاد در حال قیام و ایستاده به سر میبرد در جای خویش ننشیند.@ یعنی صبر کند که استاد بنشیند بعد بنشیند او نباید هنگامی که استاد ایستاده و یا نشسته است به روی زمین دراز بکشد و به پهلو بخوابد و اصولاً شاگرد نباید در هر وضع و کیفیتی در محضر استاد دراز بکشد و بخوابد مگر آنگاه که وقت خوابیدن در رسد و استاد به او اجازه خوابیدن دهد.@ این معمولاً برای زندگی بوده که قدیمها البته الان هم هست ولی نادر اما الان بیشتر در سفر هست که اگر شاگرد با استادش سفر میکند تا استاد ایستاده هست ننشیند تا استاد نشسته شاگرد نخوابد مگر اینکه استاد اجازه بدهد وقت خواب بشود شب بشود اجازه بدهد که اینها دراز بکشند.@ اما تا وقتی که استاد نشسته شاگرد حق دراز کشیدن ندارد. قدیمها استاد و شاگرد با هم مدتها و سالها زندگی میکردند در این زندگیها حتی بعضی از برنامههای عبادیشان هم دو نفری سه نفری جمعی انجام میدادند و غذا خوردنشان یک مدتی با هم بودند در عبادتها در اعتکافها در عبادتهای جمعی، سفرها اینطوری بوده که مسائل عبادی بوده با هم بودند.@ لذا اینکه اینجا الان مثال زد دقت کنید که چرا میگوید نخوابد یک کسی فکر نکند که کلاس است و جلسه درس هست که شاگرد نباید بخوابد در جلسه درس شاگرد نباید چرت بزند. مگر آنگاه که وقت خوابیدن در رسد و استاد به او اجازه خوابیدن بدهد ولی بهتر این است که قبل از خوابیدن استاد به خوابیدن روی نیاورد.@ اگر استاد به وی امر کند که بخوابد باید پیش از خوابیدن استاد از دستور او اطاعت نماید و خوابیدن را برای خود روا ببیند استاد بگوید برو بخواب یا دستور بدهد یا اجازه بدهد باید برود بخوابد.@ 40 ـ باید حرکت و راه رفتن در معیت استاد نمایانگر احترام و محبت به او باشد یعنی نوعی از قدم زدن و راه رفتن باشد که نشان میدهد که شاگرد در این قدم زدن و راه رفتن دارد احترام میگذارد هنگامی که شاگرد در معیت استاد گام برمیدارد.@ اگر این همراهی و همگامی در شبانگاه انجام گیرد باید در جلو و پیشاپیش استاد راه برود و اگر در روز روشن باشد باید در پشت سر استاد حرکت بکند(البته موارد استثنائی برای این ضابطه اخلاقی وجود دارد) چرا؟@ برای اینکه در شب ممکن است خطری تهدید بکند سنگی باشد گودالی باشد شاگرد باید جلو برود در روز که نور هست استاد دارد میبیند که چطوری هست شاگرد باید پشت سر برود استثناء آنجا هست که شب هست همه جا هم روشن هست واضح هست در خیابان روشن دارید میروید چراغانی هست همه چیز واضح هست اینطور جاها هم حکم روز را پیدا میکند.@ یکی از این موارد عبارت از این است که استاد و یا شاگرد با رعایت این ضابطه دچار زحمت گردند و یا خود استاد دستور دهد که شاگرد در پشت سر یا پیش روی او حرکت کند. استاد بدش بیاید که کسی پشت سرش راه بیفتد بگوید شما جلوتر بروید شاگرد باید اطاعت کند و جلوتر برود.@ نباید بگوید که ادب اقتضاء میکند که ما پشت سر شما باشیم اگر اذیت میشود باید جلو بروند و شاگرد هم باید قبول بکند که جلو حرکت بکند یا جلوتر برود. در اینگونه وارد به خاطر امتثال و اطاعت از امر استاد و رهایی از رنجهای بیهوده تخلف از این ضابطه هیچ گونه اشکالی ندارد.@ لازم است شاگرد در مسیر و راههای ناشناخته که ممکن است در طی این مسیر احیاناً با گِلولای و گودال و فرورفتن در لجنزار مواجه شود در پیش روی استاد حرکت کند و همچنین در مسیرهای خطرناک نیز باید شاگرد در جلوی استاد راه برود. شاگرد باید سعی کند که در حین راه رفتن دامن جامه و لباس استاد را با آب و رطوبت و گِلولای زمین آلوده و تر نسازد.@ یعنی یکطوری حرکت نکند که لباس استاد آلوده بشود و اگر استاد برای حفظ و پاک نگه داشتن لباس خود از ترشحات زمین دچار زحمت میگردد باید شاگرد با دست خود از جلو و یا عقب دامن لباس استاد را بگیرد تا آلوده و تر نشود اگر شاگرد بر حسب وظیفه اخلاقی پیشاپیش استاد حرکت کند.@ باید نگاه خود را از او برنگیرد و لحظه به لحظه نگاه خویش را به استاد معطوف کند نه اینکه سرش را بیاندازد برود نه برگردد نگاه کنید یا یک مقدار متمایل برود نگاهش به استاد باشد و به او نگاه کند تا از امنیت و سلامت او همواره آگاه و باخبر باشد.@ هر گاه شاگرد به تنهایی در معیت استاد باشد یعنی خودشان دو نفر باشند و یا استاد در حین راه رفتن با او گفتگو نماید و هر دو زیر سایه قرار داشته باشند باید شاگرد همچون مأموم نسبت به امام در جانب راست استاد قرار گیرد و طرف چپ او را آزاد و خالی گذارد تا استاد در انداختن آب دهان و یا اخلاط سینه در زحمت و تنگنا قرار نگیرد چقدر این آداب زیبا و لطیف و ظریف هست.@ عدهای میگویند باید شاگرد در چنین حالاتی در جانب چپ استاد راه برود و اندکی از او جلوتر افتد تا بتواند به استاد بنگرد و آنگاه که شخصی به استاد نزدیک میشود و یا دیگری یکی از بزرگان آهنگ خدمت او را داشته باشد در صورتی که استاد متوجه این مطلب نشود باید شاگرد او را به این موضوع واقف و آگاه سازد یعنی برود و بگوید آقا فلانی دیدار شما میاید فلانی سلام کرد فلانی دارد خدمت شما میاید.@ شاگرد نباید جز در موارد ضروری و یا دستور و اجازه استاد در جنب استاد و همردیف با او حرکت کند و شانهبهشانه استاد بساید مگر مواردی که اقتضاء دارد اقتضاء داشته باشد عیبی ندارد اگر پیاده و یا سوار بر مرکب حرکت میکنند با شانه و یا رکاب خود نباید استاد را بیازارد.@ یعنی بدنش را به بدن استاد نچسباند رکاب یعنی سوار اسب هستند رکابش به رکاب استاد بگیرد و از برخورد با جامه و لباس استاد برحذر باشد شاگرد باید در حین حرکت در فصل تابستان استاد را در جهت سایه قرار داده و در فصل زمستان مسیر حرکت استاد را در جهت تابش آفتاب تعیین کند و در محلهها و آبراهههایی که سنگچین شده و امثال آنها کنار دیوار را برای تعیین مسیر حرکت استاد آزاد گذارد.@ او باید طوری مسیر استاد را آزاد گذارد که تابش خورشید به هنگام نگاه و التفاط او به شاگرد چهره وی را نیازارد. شاگرد نباید میان استاد و کسی که با او در حال گفتگوست حرکت کند استاد دارد با یک نفر با فاصله یک متر صحبت میکند دارند راه میروند قدم میزنند یک نفر بیاید وسط بیایستد حائل بشود و نگذارد استاد راحت بتواند با کناری صحبت بکند.@ اگر یک موقعی هم دارید کنار استاد قدم میزنید یک نفر آمد کنار شما که شما وسط قرار گرفتید از استاد شاگرد سؤالی کرد باید انسان خودش را کنار بکشد تا استاد راحت بتواند به او جواب دهد.@ او باید در جلو و یا پشت سر آنها حرکت نماید و خود را زیاده از حد به آنها نزدیک نسازد و به سخنان آنان گوش فرا ندهد یک موقعی میشود یک کسی سؤال دارد سؤال خصوصی دارد بعد بعضیها به خاطر استاد نزدیک میشوند.@ آنوقت سؤالها را گوش میکنند یا فکر میکنند که این هم از مقوله علمآموزی هست و ارضاء کنجکاوی هست میگویند این هم یک سؤال است ما هم یاد بگیریم یک موقع هست سؤال علمی و عمومی هست عیبی ندارد ولی یک موقع هست حرف خصوصی میخواهد بزند انسان نباید نزدیک بشود یک طوری که راحت بتوانند از استاد سؤال خودشان را بکنند.@ و به اصطلاح استقراق سمع نکند و به آنها ننگرد و اگر به او اجازه ورود در بحث و گفتگوی خود دادند باید در کنار آنها قرار گرفته و میان آنها فاصله و جدایی نیافکند اگر گفتند عیبی ندارد شما هم مانعی ندارد بفرمایید نرود وسط بنشیند یا حائل باشد کنارشان قرار بگیرد.@ اگر دو شاگرد همراه استاد حرکت کنند و استاد آنان را در دو طرف خویش قرار دهد شایسته است که شاگرد مسنتر و بزرگتر در جانب راست استاد قرار گیرد و چنانچه استاد هر دو را در طرفین خود قرار ندهد باید شاگرد مسنتر و بزرگتر در جلو و شاگرد کم سالتر و کوچکتر در پشت سر او حرکت کند اگر قرار شد استاد وسط باشد آن که بزرگتر هست جلو باشد شاگرد کوچک عقب.@ اگر قرار شد در طرفین استاد باشند آن که بزرگتر هست سمت راست و آن که کوچکتر هست سمت چپ استاد قرار بگیرد. اگر شاگرد در میان راه با استاد برخورد کند باید با آغاز کردن سلام و تهیت به او ادای احترام نموده.@ و در صورتی که استاد دور باشد آهنگ رفتن به سوی او نموده و خود را به وی نزدیک سازد و او را از دور با صدای بلند نخواند و یا از پشت سر و یا از راه دور با او سلام نکند باید خودش را به استادش برساند. بلکه خود را نزدیک ساخته و سلام و تهیت خویش را با صدای معمولی و متعارف تقدیم استاد نماید.@ بعد از چنین برخورد خوشایند و جالب و یا در هر شرائطی اگر استاد و شاگرد آهنگ حرکت نمایند هر وقت شد حالا چه برخورد داشتند چه نه از اول میخواستند حرکت نمایند نباید شاگرد آغاز کردن به حرکت در مسیری را به استاد پیشنهاد کند.@ مثلاً بگوید استاد از اینطرف برویم بلکه باید با نظرخواهی از استاد و بر طبق صوابدید او آهنگ حرکت و سیر در مسیری را آغاز نماید. مثلاً استاد میگوید مستقیم برو میگوید نه از راست بهتر است استاد میگوید از راست برو میگوید نه از چپ بهتر است مگر آنجایی که استاد هیچی نمیداند و مسیر را بلد نیست شاگرد از هر جا میداند استاد را ببرد مثلاً قرار است با ماشین استاد را برساند.@ و در صورتی که استاد از او نظرخواهی کند باید ادب را از نظر دور ندارد یعنی آغاز حرکت در مسیر را به نظر استاد واگذار سازد مگر آنگاه که استاد از شاگرد در مسأله پیمودن راه نظرخواهی و مشورت کند بگوید آقا از کدام طرف برویم بهتر است از کدام طرف زودتر میرسیم از کدام طرف امنیت بیشتری دارد از این قبیل سؤالها.@ در چنین صورتی اظهارنظر شاگرد اشکال اخلاقی ندارد اگر رأی استاد در پیمودن طریق و مسیر خاصی از دیدگاه شاگرد درست به نظر نرسد باید نظر خود را با لطف و حفظ نزاکت و ادب به استاد اظهار کند مثلاً بگوید ظاهراً مصلحت در این است که از این مسیر حرکت کنیم او نباید در مقام رد نظر رأی استاد بگوید من چنین نظری میدهم یا حق و صواب چنین میباشد.@ بگوید اینطوری بهتر است استاد از اینجا برویم یا نه باید از اینجا برویم، نه باید از اینجا برویم نه، باید بگوید به نظر اینطرف بهتر باشد شاید مصلحت از اینطرف باشد مؤدبانه اینها را استخدام کنیم.@ در پایان این بخش باید یادآور گردیم که این آداب و آیینهای اخلاقی که باید شاگرد درباره استاد و معلم خویش آنها را رعایت کند پارهای از آنها و یا مهمترین قسمت آن مبتنی بر متنون و نصوص دینی اعم از قرآن و حدیث میباشد مرحوم شهید منابع خودش را دارد ذکر میکند.@ سایر آداب و آیینهای علمآموزی و ضوابط مربوط به روابط اخلاقی استاد و شاگرد نیز یکی از طرق استنباط استخراج شده است همان طرقی که احکام دینی بر آن مبتنی میباشد یکی از آن احکام عبارت از مراعات و پاسداری و رعایت عادات و خویهای پسندیده و استوار و حساب شده مربوط به کیفیت روابط استاد و شاگرد است.@ این قسمت از این چهل موضوع را که از آیات و روایات میتوانستیم در بیاوریم در آوردیم برای شما گفتیم آن قسمتی که از آیات و روایات در نیاوردیم ولی ذکر کردیم اینها از قاعده لزوم رعایت نزاکت شاگرد نسبت به استاد استفاده شده بود.@ خداوند متعال است که موجبات توفیق آدمی را فراهم میاورد بخش سوم آداب و وظائف شاگرد در دانش آموختن و قرائت درس و تکیهگاههای او در رابطه با استاد و رفقا و همدرسیها هست که بحث بسیار مهمی هست این هم انشاء الله از جلسه آینده شروع خواهیم کرد که انشاء الله این سی عدد را هم بخوانیم.@ و الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.@