بحث در فراز اول در دعای ششم:
«الحمدلله الذی خلق اللیل و النهار بقوته و میز بینهما بقدرته و جعل لکل واحد منهما حداً محدوداً و امراً مهدوداً یولج کل واحد منهما فی صاحبه و یولج صاحبه فیه بتقدیر منه العبار فیها یغذوهم به»
در باره دو تا آیه ها توضیح دادیم، حضرت حمد و سپاس الهی را بجا می آورند یکی شب و یکی روز و جالب این جاست که خداوند تبارک و تعالی شب را مقدم بر روز دانسته، خلق کرد شب را، خلق کرد روز را، و روز و شب را خداوند خلق کرده و اگر انسان به کرات دیگر نگاه کند در بعضی از شرایط در کرات نظام شان با نظام معمولی کره زمین حتی برخی از مناطق کره زمین که شش ماه شب است.
و وقتی در نظر می گیریم که خداوند نظامی را برای ما در نظر گرفته است برای شب و روز که به این شکل است و تفاوت هایی در کره های دیگر قرار داده تا ما متوجه شویم که اگر این سیستم نباشد و اگر این روش و تقدیر شب و روز به این شکل نباشد و اندازه ها در شب و روز نباشد زندگی انسان چقدر در زمین سخت می شود و ما نباید از این به راحتی رد شویم که خداوند شب و روز را به این گونه برای ما قرار داده و اینها تاثیراتی را برای زندگی ما قرار داده اند.
اگر شبها چند برابر یا روزهای مان چند برابر شبها می بود نظام زندگی ما در کره زمین به هم می خورد. می فرماید: شب و روز را به قدرت خود خلق کرده و آنها را با قدرت خویش ممتاز کرده است. از همدیگر که ما چیزی به نام شب داریم چیزی به نام روز که مشخص هستند و به طوری این دقیق است، که ما تا سالهای سال می توانیم تشخیص بدهیم که اذان چه زمانی است.
نیمه شب چه زمانی است و غروب چه زمانی و همه ساعت ها را مشخص کنیم و در ادامه می فرماید، و برای هر چیزی خداوند تبارک و تعالی حدی قرار داده محدوده ای قرار داده است. که این وقت مربوط به شب و روزیست برای چیز های دیگر هم صدق می کند. (کلّ شیء و لهو بمقدار) هر چیزی در نزد خداوند اندازه دارد و قاعده دارد و شب و روز را خداوند مقدار قرار داده است.
لذا می فرماید: برایشان یعنی برای شب و روز حد قرار داده و (امراً ممدوداً) و مدت مشخص قرار داده است حد شان مشخص و مدت شان مشخص است که ما می دانیم که چه زمانی غروب می شود چه زمانی شب می شود و چه زمانی سحر و چه زمانی صبح است. در باره صبح می فرماید:
«تنفس در صبح است یعنی تنفس را در صبح قرار داده و صبح نفس دارد تنفس دارد.) لذا زمان های مختلف با ساختار وجودی انسان تنظیم شده است که اتفاق هایی که در صبح می افتد و اتفاق هایی که در صبح می توانیم برداشت کنیم حالت هایی که در صبح می توانیم داشته باشیم و حرکت هایی که در صبح می توانیم بکنیم در ظهر نمی توانیم انجام بدهیم و صبح نفسش طوری دیگر است.
یعنی در صبح انسان یک حالت های خوبی است و قدرت هایی می تواند داشته باشد که در ظهر نمی تواند داشته باشد و هر کدام آثار خودشان را دارند و ساختار خودشان.
غروب و صبح هر کدام با روح انسان یک تناسب خاص دارد. و جسم انسان تناسب خاص دارد. لذا حضرت سجاد (ع) این ها را برای ما یکی یکی بیان می کند که شب و روز هم با ساختار روح مان و هم با ساختار جسم مان تنظیم شده است. هم با نظام طبیعت و هم با نظام فطرت همراه است و هم بدن به عنوان یک جماد در نظر گرفته شده و هم بدن ما به عنوان یک گیاه در نظر گرفته شده هم سنخیت ما به عنوان یک حیوان در نظر گرفته شده و هم شخصیت ما به عنوان یک انسان در نظر گرفته شده است.
برای تمام نیاز های ما برای تمام حرکت های ما خداوند تبارک و تعالی ساعت ها را تنظیم کرده است. درجه های مختلفی از تاریکی و نور را قرار داده و از شدت تاریکی و از شدت نور و مرز های شدت نور و تاریکی تنظیم صدا در شب و روز و آرامش های مختلف را قرار داده و ما باید توجه داشته باشیم که شب و روز با حالت های طبیعی و فطری ما تنظیم شده است.
اگر ما این نظم را به هم بزنیم و با این هماهنگ نشویم باعث خیلی کسالت ها و بی حوصلگی ها در انسان اتفاق می افتد انسان نباید شب و روز انسان ها به هم بخورد باید شب برای کار های شبانه روز برای کار های روزانه تنظیم شود. حال کجایش غذا بخوریم کجایش بیدار شویم کجا خواب باشیم. کجایش درس بخوانیم کجایش قرآن بخوانیم و خیلی چیزهای دیگر همه اش با شب و روز خداوند معین کرده پس خیلی دقیق است.
(یولج کل واحد منهما فی صاحبه و یولج صاحبه فیه ) بیشتر مشکلات روحی و جسمی و تنی برای این است که رابطه مان با شب و روز تنظیم نیست حتی رابطه ی خلقی مان تنظیم نیست و ما نمی توانیم با شب و روز سحر، غروب، بین الطلوعین رابطه برقرار کنیم الان نگاه کنیم بیماری های روحی و جسمی فراوان در ما پیدا می شود برای این است که ما ساختار شب و روز مان را به هم زده ایم.
طی تحقیقی دانشمندان گفته اند که اگر کسی می خواهد بخوابد، خواب خوب باید 11 شب در عمق خواب باشد و هیچ وقتی نیست برای جبران در طول شبانه روز باید تا 2 شب در خواب باشند. قدیم خوب بود و مردم رعایت می کردند مثلاً نماز عشا را که می خواندند شام می خوردند و می خوابیدند.
الان فرهنگ استعماری فرهنگ را عوض کرده شب ها بیداری ها خیلی طولانی داریم دیر وقت در رختخواب می رویم صبح که باید از تنفس اش استفاده شود نمی توانند استفاده کنیم و فرهنگ زمین عوض شده است. حال نگاه کنید بیماری های جسمی فراوان درد های چشمی، درد های قلب، دردهای مختلف فراوان، زیرا ما می توانیم از شب و روز درست استفاده کنیم وضعیت به هم ریخته.
بعد می گوییم نمی دانم چرا خلق من این طوری است خُلق همسرم این طور است. چرا چشم من این طور شده و چقدر جوان داریم که در سن کم باید عینک بزنند. زیرا سهم ما از نوری که باید استفاده کنیم در روز است و خداوند شب را برای نور کم قرار داده و یا اصلاً استفاده نکنیم.
و نگاه کنیم تا صبح از نور استفاده می کنیم و شب هم دو باره از نور استفاده می کنیم هشت شب اذان می گوید و ما خانه را پر از نور می کنیم و تا کی استفاده می کنیم و بعد وضعیت این چشم چی می خواهد بشود. برای همین روز مغز، چشم، سلسله اعصاب روی تغذیه ما اثر می گذارد در رشد ما اثر می گذارد روی مدت عمر ما اثر می گذارد و ما احترام نمی گذاریم و بلد نیستیم.
فرهنگ ما فرهنگ بدی است. انشاءالله امام زمان (ع) این نسخه زندگی را تغییر بدهد لذا در روایت به ما به راحتی این اجازه را نداده اد که شب را بیدار بمانیم و فقط برای کار های خاص اجازه داده اند و برای کار های دیگر اجازه نداده اند بیدار بمانیم. ولی ما برای هر چیزی بیدار می مانیم. و گرفتاری برای انسان درست می شود.
(یولج صاحبه فیه بتقدیر منه اللعباد) می فرماید: خداوند شب و روز را در هم می کند و این نکته مهمی است این طور نیست که یک ساعت روز داشته باشیم و بعد ناگهان شب شود. از روز مطلق روشنایی مطلق به آهستگی در روز نور مطلق ثانیه به ثانیه تاریکی را می دواند و ذره به ذره به تاریکی اضافه می کند یعنی الان نور ظهر دارید چند ثانیه دیگر این نور ظهر را نداریم.
ترکیب این دو تا خیلی حیرت انگیز است در شب همین است که این طور نیست که یک دفعه هوا تاریک شود شما می بینید که غروب می آید تا مغرب تاریکی می آید و کم کم حاکم می شود و خورشید را نمی بینیم ولی ما در صدی از روشنایی را داریم و لحظه، لحظه تاریک و بعد تاریکی مطلق. و بعد روز هم همین کم کم روشن می شود.
به دویدن نور در تاریکی وقتی ما صبح کاذب داریم آفتاب نداریم. و هوا گرگ و میش است و خورشید نیست ولی نور است و خورشید می آید نور زیاد می شود و خداوند چقدر لطیف روز و شب را می آورد و خداوند بسته به ضرورت های ما و هماهنگ با گیاهان و دمای هوا و نیاز ما به شب و روز را تغییر می دهد.
زمستان که هوا سرد است و گیاهان می میرند به تعبیر قرآن کریم، می بینیم که خداوند وضعیت ما را نیز تغییر می دهد روز را کوتاه کرده و عملیات طبیعت و عملیات زندگی، دنبال کار دویدن، در زمستان کم می شود. در زمستان عملیات فطری را زیاد می کند. بهار مومنین زمستان است.
چرا بهار مومنین، چون شب های طولانی دارد برای خلوت کردن و هر دو گروه از زمستان استفاده می کنند طبیعت گرا از طولانی بودن شب برای خلوت کردن با معشوق قلابی و معشوق های وهمی استفاده می کنند و فطرت گرا ها برای خلوت کردن با معشوق فطری استفاده می کنند.
می فرماید بهار است. و بهار فطرت گرا است و برای مومن تنظیم شده است و می خواهد بگوید که روز و شب و دقایق روز و شب اش براساس حرکت انسان به سوی ابدیت تنظیم شده است و به خاطر آن لحاظ تنظیم شده است.
در لحاظ های طبیعی نمی توان توجیه های علمی برای تنظیم شب و روز و تاریکی ها پیدا کنیم ولی خداوند همه چیز را در نظر گرفته است. و حرکت خورشید ستاره ها و شب و روز زمین براساس نیاز فطری انسان تنظیم شده است نه فقط نیاز طبیعی ما.
یعنی نیاز یک عاشق که معشوق اش الله است. و نیاز که می خواهی برای خداوند بکنی و رابطی می خواهی با خداوند بکنی تنظیم شده است. و ما این را حذف کردیم و برای ما مهم نیست خلوت با خداوند و رابطه با خداوند و آمدیم خودمان برنامه نوشتیم برای خودمان، و برنامه ی نوشتیم برای این شب و روز ها و بعد چه اتفاقی می افتد قوانین و تمام روحیات و جسمیات ما به هم می ریزد.
برای همین است که هر چه علم پیشرفت کرده است. بیماری هایش هم چه بیماری روحی و چه بیماری جسمی بیشتر شده است و ما فطری زندگی نمی کنیم و طبیعی داریم زندگی می کنیم. و آقا امام زمان (ع) اگر تشریف بیاورند آنقدر قوانین تنظیم بکند در مورد شب و روز و آنقدر دستور و آئین نامه بدهد در مورد استفاده از شب و روز و برنامه کامل می آورد انشاءالله که کدام ساعت چه کار کنیم و کدام ساعت چه کار دیگر و چه چیز های باید انجام شود و چه چیز هایی باید انجام نشود و چه چیز یهایی شب باید خورده نشود و چه چیز هایی روز خورده شود.
ما هر چیزی را روز می خوریم شب هم همان را می خوریم که در صورتی این طور نباید باشد. مثلاً بعضی از غذاها در شب کراهت دارد در روز مصرف شود . و یا مثلاً شب آب را نشسته بخورید ولی روز اشکالی ندارد. ما دلیل این ها را نمی دانیم حال خوردنی ها، دیدنی ها، میزان خواب، میزان مطالعه شب و روز و موضوعاتی که در شب و روز باید استفاده شود با هم فرق می کند.
بحث شب و روز بحث پیچیده ای است و حضرت 1400 سال پیش برای ما دعا فرموده اند و در دعا توجه به دو آیه و اهمیت آن کرده است. و حال می فرماید:
«بتقدیر منه اللعباد» خداوند از کدام اسم شریف اش استفاده کرده است که اندازه های روز و شب در جای و مکان و حدّ جغرافیایی فرق گذاشته است. برایش و تاریکی ها هم همین طور. از خط استوا گرفته منطقه به منطقه فرق دارد و هر عرض جغرافیایی با شرایط انسان منطبق است. و این ماجرای علمی مفصلی دارد و واقعاً اگر ما کاره ای بودیم یک دانشکده برای شب و روز ایجاد می کردیم. چون آیات الهی دانشگاه و دانشکده می خواهد که خداوند متعال که چرا این اندازه ها را این گونه قرار داده است.
یک گروه بیابند و درس بخوانند و شب شناسی کنند و شب و روز و رابطه اش با چشم با روح و تغذیه رابطه اش با خواب، رابطه اش با خیال، رابطه اش با عشق با این ساعت ها تنظیم شود الان بشر دوران طفولیت خود را سپری می کند انشاءالله اگر آقا امام زمان (ع) بیاید اگر خود نکنند یک عده را راهنمایی می کنند که شما مطالعه کنید ماجرای شب و روز چه است و چه ماجرای دارد.
ما متاسفانه از این اطلاع نداریم. خداوند بااسم شریف مقدر اش این کار را کرده است برای ما خداوند الان که دانشمندان در باره شب و روز و نور کار می کنند و مبحث حیرت انگیز زمان و ثانیه روبرو هستند. ما می توانیم تقویم بنویسیم. قدیم نمی توانستیم و الان می دانیم که فلان ساعت روز است و فلان ساعت شب است. اذان سال بعد را می دانیم خیلی حیرت انگیز است می فرماید: این مقدر ها برای چی است.
(فیما یغذوهم به و ینشئهم علیه) این تقدیرات با رشد انسان سر و کار دارد و اندازه تاریکی ها و اندازه روشنی ها بر دو چیز حضرت بکار برده. یغذوهم و تغذیه می کند و ینشئهم رشد می کند که تقدیر الهی که در تغذیه و رشد مناسب انسان ها نقش اساسی دارد روز و شب و ما اگر این قاعده را کشف کنیم که چه غذا هایی در روز و چه غذاهایی در شب یا چه کار هایی در شب در رشد انسان ها به طور شگفت انگیزی رشد می کند و قوی می شود.
این رشد ما به هم ریخته است مال این است که اگر به یک دانشگاه بروید و به ندرت پیدا می کنیم و اگر پیدا کنیم مال معصومین (ع) است که نقش شب و روز در تغذیه و رشد انسان چگونه است. الان دانشمندان نقش خورشید را کار کرده اند که نقش خورشید در رشد چیست که دانشمندان رسیده اند که باید کمی ویتامین D از تابش مستقیم نور آفتاب بگیریم.
و این که در شهر ها وضعیت رشد به هم ریخته است بیماری نرمی استخوان در دنیا به شدت زیاد شده است. برای این است که مردم خودشان را از نور خورشید محروم کرده اند از تابش مستقیم نور خورشید و اگر هم تابش بخورد کرم ضد آفتاب استفاده می کنند که آفتاب نخورند و آفتاب تا حدودی لازم است و بیش از حد آن ضرر دارد.
ما به خورشید نیاز داریم آیا در قدیم کرم ضد آفتاب استفاده می کردند یا در زمان حضرت امیرالمومنین (ع) یا دیگر معصومین، آفتاب نیاز است. الان سفارش می کنند که کمی جلوی آفتاب قدم بزنید و نور آفتاب برای استخوان ها لازم است. فضا ها آپارتمانی شده است و کسی از تابش نور آفتاب استفاده نمی کند. خیلی کم. کجا لازم است چقدر باشد چه مقدار نیازست این را دانشمندان دارند کار می کنند.
در مورد نور ماه، شب چی، استفاده از شب، شب در غذای ما چه تاثیری دارد ما در شب چه غذایی باید بخوریم چه غذایی نخوریم چه میوه هایی خورده شود. مثلاً فرموده اند چه میوه هایی در شب اشکال ندارد ولی در روز کراهت دارد استفاده شود. یا روز استفاده می کنید با این شرایط.
پنیر را فرموده اند در شب بخورید اگر در روز خوردید با گردو بخورید. این رموز شگفت انگیز خداود تبارک و تعالی برای انسان قرار داده است. امام سجاد (ع) می فرماید اندازه، طول جغرافیایی در طول سال چهار فصل آثار خاص دارد و مناطق مختلف آثار خاصی دارد.
(فیما یغذوهم به و ینشئهم علیه) نظام تغذیه ای و نظام رشد انسان ها، نظام تغذیه ای ما شب و روز اثر دارد و نظام رشد ما هم اثر دارد. قد انسان که این قدر نبود در قدیم و یا عمر سکته ها و یا بیماری های دیگر که قبلاً 80 سال بود الان 32 سال رسیده است که عمده اصلی آن استفاده نادرست از شب و روز است و کار کردن در مورد این مسائل در حوزه است.
که دشمن کاری کرده که بیشتر مباحث عقلی است تا تجربی دانشمندان حوزوی ما قبلاً اطلاعات بالایی داشتند. کهکشان شناسی، علوم شناسی در پزشکی انواع مهندسی ها در 3 سال پیش در کلس درس آیت الله مجتهدی (ره) هندسه بوعلی تدریس می شد در قدیم ریاضیات کار می کردند تا مغز انسان رشد کند و در طبیعت کار کند.
ولی الان کسی با علوم تجربی کاری ندارد. پس حضرت تا الان دو مورد پایان نامه را برای ما باز می کند یکی تاثیر شب و روز در نظام تغذیه ای و دیگر تاثیر شب و روز در نظام رشد انسان. تا این مقدار که خوانده شد شرح استاد را هم بخوانیم.
می فرماید: در مورد جعل لکلّ واحد منها حداً محدوداً و امراً ممدوداً. برای هر یک شب و روز مدتی قرار داد. نظیم حرکات و گردش افراد بر حسب شرایط زندگی آدمی است بدان معنی این است که اگر شب طولانی بود خستگی آور می شد چرا که اگر روز نیز طولانی می شد انسان به اندازه فوق خود تلاش می کرد و در این صورت برای بقای نوع مضر بود و لذا هر یک از شب و روز را محدود و آنها را از هم دیگر متمایز کرد.
گذشته از آن که در این تنوع ها و پدیده ها اسرار است که حکمت های مهمی دارد که باید فکر کرد و بهره برد و با اشاره به همین حکمت ها امام، امام معصومین (ع) فرموده اند (یولج لکل واحد.... یولج صاحبه فیه) خداوند داخل می کند هر کدام از شب و روز را در هم دیگر و اندازه گیری از خودش است.
به خاطر للبعاد به خاطر بندگان است و به خاطر مصالح بندگانم این ها را اندازه گیری کرده ام. (فی ما یغذوهم و فی ما ینشئهم علیه) در تمام طول سال شب و روز،گاه کوتاه و گاه ممتد می شود و پیوسته در این نوسان هر یک با حساب دقیق به جای دیگری گمارده می شود و در این شب و روز تقدیر بسیاری از بندگان اندازه گیری شده و پرورش بندگان انجام می پذیرد.
آنچه از جملات اخیر امام در این فراز از دعا به دست می آید. خلقت شب و روز و کوتاهی شب و روز و ممتد بودن آن و یا به عکس در موجود شدن روزی گرفتن بندگان تاثیر تمام دارد . خداوند در سوره 10 فصلت می فرماید:
«و قدّر فیها اقواتها فی اربعه ایام سواء» ایام خداوند روزی بندگان را در 4 نقطه که طول اربعه است تقدیر فرموده است و روزی بندگان در فصل های مختلف به گونه های مختلف است. در این فصول چهارگانه گاهی قوس شب از دو طرف روز پیوسته می کاهد تا به کوتاهترین زمان خود می رسد و گاهی قوس روز از دو طرف شب را احاطه کرده و از آن می کاهد و این حرکات با حرکت جنوبی و شمالی خورشید اثر گرفته و هر یک از رفت و برگشت خورشید دو فصل طی می شود.
در اصل دو فصل جنوبی و شمالی، چهار فصل بر حسب آنچه محسوس است انجام می پذیرد. و به فرموده امام سجاد (ع) (کل واحد منهما فی صاحبه و یولج صاحبه فیه بتقدیر منه للعباد فیما یغذونهم به و ینشئهم علیه) مضمون این آیه شریفه است.
خداوند 12 ماه را در قرآن تنظیم کرده است و در حقیقت اندازه بندگان و پرورش آنها در این چهار فصل قرار می گیرد و فراز اخیر دعا به طور جالب پرورش انسان ها را تصویر نموده است. در اصل تصویر ینشئهم علیه است. بحث فقط رشد جسمی نیست. از این به بعد حضرت می خواهند فواید روز و شب را به ما بگویند.
(الحمدلله رب العالمین و صلی الله علیه و آله وسلم).