توحید و خلوص در زیارت جامعه کبیره: فهم وجود بی‌نهایت و ظهورات آن

بحث مان در شرح زیارت جامعه کبیره به فقره‌ای بسیار مهم اختصاص دارد؛ آنجا که در خطاب به خانواده آسمانی‌مان می‌گوییم: «وَ الْمُخْلَصِينَ‏ فِي‏ تَوْحِيدِ اللَّه». البته درست هم همین است، اما در بعضی از مفاتیح، مانند مفاتیحی که در حرم حضرت رضا علیه‌السلام یا برخی جاهای دیگر وجود دارد، «الْمُخْلِصِينَ‏» نوشته شده است، در حالی که درست آن همان «الْمُخْلَصِينَ‏» است.
پیش‌تر «مُخْلِص» و «مُخْلَص» را توضیح دادیم و حالا می‌خواهیم کمی بیشتر درباره «مُخْلَص» سخن بگوییم؛ گفتیم که «مُخْلَص» یعنی «خالص‌شده»؛ یعنی کسی که به خلوص رسیده است.

واژه‌ی «توحید» در عبارت «فِي‏ تَوْحِيدِ اللَّه» از باب تفعیل است؛ یعنی یگانه کردن یا یگانه دانستن خداوند تبارک و تعالی. معنای آن را در جلسه‌ی گذشته توضیح دادم: ما فقط یک وجودِ بی‌نهایت داریم و در برابر این وجود، وجود دیگری نیست. همه‌ی وجودهایی که مشاهده می‌کنیم، جلوه‌های همان وجودِ بی‌نهایت‌اند. تنها یک وجودِ حقیقی داریم که ذاتش از خودش است؛ وجودی بی‌نهایت و هستیِ بی‌پایان که در زبان عربی آن را «الله» یا «الله تبارک و تعالی» می‌نامیم.

برای اینکه این مطلب خوب جا بیفتد، این روایت را تکرار می‌کنم: شخصی خدمت امام صادق آمد و عرض کرد: «الله‌اکبر». حضرت فرمود: «یعنی چه؟» گفت: «یعنی خداوند از هر چیزی بزرگ‌تر است.» حضرت فرمود: «مگر غیر از خدا چیزی وجود دارد که خدا از آن بزرگ‌تر باشد؟»

ما هر آنچه در این نظام خلقت می‌بینیم، ظهورات و جلوه‌های الله اند. کسی وجود مستقلی غیر از خدا ندارد. همه‌ی مخلوقاتی که می‌بینید؛ انسان‌ها، حیوان‌ها، فرشته‌ها، اشیا و گیاهان، هیچ‌کدام وجودشان از خودشان نیست، همه وجودشان را الله عطا کرده و به آن‌ها داده است. صفات، ذات و اعمال ما، همه افاضات و توفیق الهی است. یعنی ما جلوه و ظهور حق تعالی هستیم و با عنایت حق زندگی می‌کنیم: دیدنمان، شنیدنمان، غذا خوردنمان، راه رفتنمان، پلک زدن، برخاستن و نشستنمان «بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِهِ أَقُومُ وَأَقْعُد» است. پس هیچ‌چیزِ ما از خودمان نیست. توحید یعنی فهم این حقیقت.

بعضی‌ها توحید را آن‌قدر مبتذل معنا کرده‌اند که گویی فقط بگویی خدا یکی است و دو تا نیست. درحالیکه خدا یگانه‌ای بی‌نهایت است که قابلیتِ «دو» ندارد؛ یعنی بی‌نهایت، جایی برای وجود دیگری نمی‌گذارد. امکان ذاتی برای وجود یک هستی در کنار خدا نیست. فقط خداوند هست و جلوه‌هایش، چیز دیگری نیست. یعنی ما در تمام این عالم فقط با یک هستیِ جاری در همه اشیا روبه‌رو هستیم:

با صد هزار جلوه برون آمدی که من *با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

بنابراین اصلاً وجود دیگری در مقابل خدا نداریم که مستقل و ذات داشته باشد. همه جلوه‌ها و ظهورات خود اویند و به خود او هم بازمی‌گردند: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ». این آیه فقط اهل زمین را نمی‌گوید؛ هرچه در آسمان و زمین است، همین‌طور است. همه چیز فانی می‌شود جز خداوند.

توحید و معنای واقعی عبودیت انسان

وقتی این را دانستیم، حالا سؤال این است: هدف از خلقت من چیست؟ خدا چرا برای من این ظهورات را آفریده؟ فرمود: 

«من از روح خودم در تو دمیدم». خیلی‌ها این لیاقت را ندارند، یعنی مثل حیوانات زندگی می‌کنند، بلکه پایین‌تر از آن‌ها.

اما خدا از ما توقع دارد به سطح فرشتگان برسیم و حتی بالاتر از فرشتگان. بالاخره خدا می‌گوید: «من روح خودم را در شما دمیدم»؛ یعنی روح خودم که بی‌نهایت است را در شما گذاشتم.

در آیه دیگری فرمود: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ». جن و انس را نیافریدم مگر برای بندگی؛ نه فقط برای عبادت. عبادت را سگ و گربه هم انجام می‌دهند، فرشتگان هم انجام می‌دهند. برای بندگی؛ یعنی هرچه گفتم گوش کنید. توحید یعنی این. 

توحید یعنی بفهمی برای بندگی آفریده شده‌ای و هیچ هویت دیگری جز این نداری. نگویی: «من دکترم، من مهندسم، من وزیرم، من رئیس‌جمهورم، الان نمی‌توانم به وظایف شرعی عمل کنم». به اکثر مسئولین وقتی می‌گویی: «این قانون خداست»، جواب می‌دهند: «بابا ول کن، قانون خدا چیه؟» در قوانین اقتصادی، روابط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی انبوهی از چیزهای حرام در کشور وضع می‌کنند، حرف‌های بی‌خود و بی‌ربط می‌آورند که خدا این‌ها را قبول ندارد.

توحید یعنی این‌که من بپذیرم فقط و فقط برای عبودیت آفریده شده‌ام؛ نه دکترم، نه مهندسم، نه زنِ کسی‌ام، نه شوهرِ کسی‌ام، نه پدرِ کسی‌ام، نه مادرِ کسی‌ام، نه برادرِ کسی‌ام، نه دوستِ کسی‌ام و حتی نه وطن دارم. وطنِ ما الله است؛ ما از آنجا آمده‌ایم و به همان‌جا بازمی‌گردیم. من بچه‌ی کره‌ی زمین نیستم. پس توحید یعنی این را بفهمم: من انسانم، روحِ خدا هستم، من عبد و بنده‌ او هستم و هیچ هویت دیگری ندارم.

توحید یعنی با هیچ انگیزه‌ی جمادی، گیاهی، حیوانی و حتی صرفاً عقلی زندگی نکنم، بلکه انگیزه‌ی من از زندگی فقط انگیزه‌های فوق‌عقلانی و الهی باشد. من فقط و فقط عبدِ او هستم.

توحید و اعلام کامل وابستگی زندگی به خدا

بعد خدا برای این‌که توحید را به ما یاد بدهد، می فرماید: «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي…». اعلام کنید؛ به شوهرتان از اول بگویید، به زنتان از اول بگویید که زندگی‌مان قرار است بر اساس رضای خدا و دستور خدا باشد. «قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ». یعنی آقا من می‌خواهم اعلام کنم که اگر پدر کسی‌ام، زن کسی‌ام، شوهر کسی‌ام، کارمندم، رئیسم یا مدیرم، قرار نیست کاری خلاف رضای خدا انجام بدهم. نماز، عبادت، زندگی و ممات من مال خداست: «لله»؛ مال هیچ‌کس دیگر نیستم. من عبد خدا هستم و به هیچ‌کس تعلق ندارم. به زن و بچه‌ات بفهمان که از تو توقع حرام نداشته باشند و از تو انتظار کار خلاف شرع نداشته باشند. زن و مرد یا اعضای خانواده‌ای که از یکدیگر توقع حرام دارند، سبک زندگی‌شان با توحید سازگار نیست.

توحید یعنی اینکه سبک زندگی تو فقط و فقط مال خداست. توحید؛ یعنی فقط خداست که لیاقت دارد به من بگوید سبک زندگی‌ام چگونه باشد. توحید یعنی ‌کس دیگری وجود ندارد که برای من سبک زندگی تعیین کند؛ اصلاً هیچ‌کس وجود ندارد.

هر کسی غیر از الله و معصومینی که خدا تعیین کرده، اگر بخواهد برای من سبک زندگی تعیین کند، دروغ و غلط است. چون همان‌طور که در جلسات قبل گفتیم، تعیین سبک زندگی هفت تخصص لازم دارد و این تنها در اختیار خدا و ۱۴ معصوم است. غیر از آن‌ها، هیچ‌کس نمی‌تواند درباره‌ی هیچ موضوعی در زندگی من قاعده بنویسد یا دستورالعمل بدهد. فقط خداست که باید تعیین کند: «إِيَّاكَ».

«إِيَّاكَ نَعْبُدُ»؛ یعنی فقط تو را اطاعت می‌کنم، نه صرفاً عبادت می‌کنم. فقط سبک زندگی‌ام را از تو می‌گیرم و «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»؛ عبد کسی نیستم، ذلیل کسی نیستم و از کسی گدایی نمی‌کنم. تنها از خدا کمک می‌خواهم.

توحید یعنی پیروی مطلق از خدا و بی‌اعتنایی به غیرمتخصصان

پیامبر می‌فرمایند: «وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ». یعنی تنها خداست که توفیق می‌دهد. توحید یعنی این را در تمام بخش‌های زندگی – جمادی، گیاهی، حیوانی، عقلی و فوق‌عقلی – رعایت کنیم. (در جلسه‌ی بعد، در بحث امتحان، این موضوع را مفصل‌تر توضیح می‌دهم)

به پیامبر می‌گفتند: «تو این اراذل و اوباش را، مثل بلال و عمار و ابوذر که فقیرند – اولیای خدا – از دور خودت کنار بگذار. ما ثروتمندها می‌آییم و همراهت می‌شویم.»

الان هم همین‌طور است. برنامه چیست؟ برنامه این است که هر حزب‌اللهی، مؤمن و انقلابی کنار گذاشته شود تا آمریکا راضی شود، انگلیس راضی شود و حتی اسرائیل راضی شود (در جلسه‌ی بعد، این موضوع را به‌طور مفصل با تفسیر روز و خواندن آیات قرآن برایتان توضیح می‌دهیم.

توحید یعنی اینکه هرچه خدا بگوید عمل کنی، نه هرچه آمریکا، انگلیس، اسرائیل یا فلان دکتر و مهندس بی‌سواد گفته‌اند. آنها تخصص ندارند؛ مثلاً فلان روانشناس گفته حجاب اشکالی ندارد یا روابط زن و مرد آزاد باشد یا گفته مشروب حرام نیست یا سگ نجس نیست. او چیزی نمی‌داند؛ چه تخصصی داشته که این حرف را زده! شما آدمی سراغ دارید که حتی یکی از این هفت تخصص را داشته باشد؟ شما پزشکی سراغ دارید که در کل کره‌ی زمین یک عضو بدن را کامل بشناسد؟ تا حالا یک عضو، یک اتم انسان را کامل شناخته؟ یک الکترون انسان را شناخته؟ یک گل را شناخته؟ بعد می‌گوید: «این پروفسور گفته که حلال است.» او از کجا تشریع کرده؟ دین ساخته؟ این‌ها بیخود گفته‌اند!

پیامبر می‌فرماید که نماز، روزه، قواعد شرعی، رساله و شریعت تا لحظه‌ی آخر باید رعایت شود. اگر کسی گفت: «رساله نه، شریعت نه، مرجع تقلید نه.» این قطعاً آدم نفهمی است و قطعاً فردی کافر و مشرک است. پیغمبر تا لحظه آخر رعایت شرع را واجب می‌دانست.

توحید یعنی مهندسی عشق‌ها و آرزوها بر اساس رضایت خدا و اهل بیت

توحید یعنی بگویید: «من از یک خانواده متولد شدم…» یعنی اهل بیت. «روح من روح از خداست.» من از آنجا آمده‌ام و روی کره‌ی زمین هستم. به عبارت دیگر، من مال کره زمین نیستم که بخواهم تابع قوانین من‌درآوردی بعضی‌ها باشم. وقتی خدا روح خودش را در من فرستاد، قوانینش را هم فرستاد، انبیا را خودش آورد، قرآن را خودش نازل کرد و مربیانم را هم خودش تعیین کرد. تو نمی‌توانی خارج از اذن خدا، از کسی فرمول یاد بگیری. توحید یعنی این؛ یعنی هرچه خدا بگوید.

«قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ» یعنی مربی ما یک نفر است. ما در باشگاه عالم زندگی می‌کنیم و یک نفر تصمیم می‌گیرد که چگونه زندگی کنیم.

«إِلَهِ النَّاسِ»: ما یک معشوق داریم. اگر معشوق‌های جمادی، گیاهی، حیوانی و عقلی بر رابطه عاشقانه تو با خدا غلبه 

کنند، این فحشا و فسق می‌شود. اگر باب دلت را نگیری و سه معشوق اصلی بر دلت غلبه نکند، به تعبیر قرآن فاسقی و 

دیگر انسان نیستی. پس ابتدا مهندسی عشقت و آرزوهایت را بچین.

می‌گوید: «من نماز می‌خوانم، حجابم را رعایت می‌کنم، روزه هم می‌گیرم، حج هم رفتم.» باشد. فرقی نمی‌کند چه بخوانی یا نخوانی؛ وقتی هرزگی دل هست و سه معشوق اصلی (که قرآن در سوره‌ی توبه ذکر می‌کند): الله، اهل بیت و جهاد، نیستند، انسان فاسق است.

توحید یعنی فقط این سه عشق، عشق‌های اصلی انسانی من‌اند. عشق‌های پایین‌تر را هم دارم و حرمتشان را نگه می‌دارم، اما آن‌ها برتری ندارند نسبت به عشق‌های اصلی انسان من. 

توحید یعنی مهندسی آرزوها و مهندسی معشوق‌ها. یعنی در عشق هیچ‌کس محبوب‌تر از الله، اهل بیت و جهاد در دل من نیست. اگر چنین نبود، حتی اگر تو عابد دهر باشی، به تعبیر قرآن باز فاسقی. چون معشوق بی‌نهایت نداری. خدا و اهل بیت را دوست داری، اما دنیا برایت عزیزتر است. آمریکا، اسرائیل، انگلیس و دشمنان محبوب‌تر و محترم‌ترند.

توحید یعنی همه‌چیز زندگی را بر اساس خواست خدا تنظیم کردن

توحید یعنی در تمام مناسبات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و معنوی ببینی خدا چه می‌گوید. وقتی عبادتت را مرجع تقلید تأیید نکند، هرچه کار خدا انجام دهی، به درد نمی‌خورد. مثلاً کسی می‌گوید: «من به این خمس و زکات اعتقاد ندارم، خودم به هر که دلم می‌خواهد پول می‌دهم.» عزیزم، این انفاق است، نه خمس و زکات. خمس و زکات قوانین خودش را دارد. تو باید ببینی مرجع تقلیدت درباره‌ی خمست چه می‌گوید؛ اما اگر کسی بگوید: «من هرطور دلم خواست خرج می‌کنم»، این دیگر توحید نیست.

پس وقتی می‌گوییم توحید، یعنی در تمام زندگی ام اعم از – عشق‌ها، آرزوها، تربیت فرزند، شوهرداری، زن‌داری، ازدواج، انتخاب شغل، انتخاب رشته، انتخاب همسر، انتخاب محل زندگی، انتخاب لباس، انتخاب غذا – ابتدا باید ببینم خدا چه می‌گوید. هر کاری نباید انجام بدهم. صرف اینکه نماز می‌خوانم، حجاب دارم، روزه می‌گیرم و… هر کاری دلم خواست انجام دهم، این اسمش توحید نیست.

لذا می‌گوید: «تو هر روز بایست و این را بگو: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ». دروغ نگو که «من فقط بنده توام» ولی لباس‌هایم مثل دشمن‌هاست، غذای دشمن‌ها را می‌خورم، یا شبیه دشمنان رفتار می‌کنم.

نمی‌توانی رشته‌ای انتخاب کنی که تو را از خدا، دین و پیامبر دور کند. نمی‌توانی شغلی انتخاب کنی که در آن پر از حرام باشد. نمی‌توانی شهری انتخاب کنی که در آن نتوانی رابطه عاشقانه‌ات با معشوقت یعنی الله را حفظ کنی. در آن شهر حق نداری زندگی کنی؛ حتی یک کشور.

پیامبر فرمود: «کسی که کشور غیر اسلامی را برای زندگی انتخاب کند، مشرک است.» چون در این صورت شأن دیگری را با زندگی‌ات قاطی می‌کنی. در آن کشور مجبوری قوانین خدا را رعایت نکنی، در تربیت بچه و شغل و درآمدت دچار مشکل می‌شوی.

شرافت، آرامش و رحمانیت در زندگی انسان بر پایه زندگی توحیدی

توحید یعنی تو لیاقت، شرافت و قیمتت کمتر از الله و خانواده آسمانی‌ات نیست. اگر خودت را به پایین‌تر بفروشی، فسق کرده‌ای، باختی و خودفروشی کردی.

توحید یعنی ارزش تو فقط بهشت هم نیست؛ حتی اگر به بهشت راضی باشی، باز بی‌سلیقگی کرده‌ای. حواست باید به خانواده آسمانی‌ات باشد: «عشق محمد بس است و آل محمد».

توحید یعنی از هیچ‌کس گدایی عاطفی نکنیم. توحید یعنی حسادت نداشتن. چراکه آدم حسود مشرک است؛ کسی که دائماً زندگی‌اش را با دیگران مقایسه می‌کند و مسابقه می‌دهد، از دایره توحید خارج است.

توحید یعنی رحمانیت، رحیمیت، آرامش و شادی. هر چقدر توحید در زندگی زیادتر شود، این سه ویژگی بیشتر می‌شود: «رحمانیت و رحیمیت، آرامش و شادی».

اگر بعد از ۴۰ یا ۵۰ سال دین‌داری نه رحمان و رحیمی، نه آرام و نه شاد هستی، توحید نداری یا ضعیف هستی. باید سبک زندگی‌ات را تغییر دهی.

توحید که وارد شد، انسان با لذتی در دنیا زندگی می‌کند، حتی از ساده‌ترین روابطش، لذتی که بهشتی‌ها هم نمی‌برند. اگر خدا سلطان قلبت شد، تو تبدیل به انسانی با شخصیت، رحمان و رحیم می‌شوی. دیگر به کسی وابسته نیستی، التماس کسی را نمی‌کنی و از کسی گدایی نمی‌کنی. به قدرت می‌رسی.

پس وقتی می‌گویی: «وَ الْمُخْلِصِينَ‏ فِي‏ تَوْحِيدِ اللَّه»، با افتخار این ذکر را فریاد بزن. وقتی جامعه کبیره را می‌خوانی و به اینجا می‌رسی، نفس آدم حال می‌آید؛ انگار حجم زیادی از هوای فطری و بهشتی وارد وجودت می‌شود.

تو می‌فهمی که من از فرزندان کسانی هستم که در توحید خدا مخلص‌اند؛ یعنی پاک شده در توحید خدا. عالی‌ترین درجات توحید را دارند.

توحید: عشق مطلق به خدا

فقره‌ قبلی را هم فراموش نکن: «وَ التَّامِّینَ فِی مَحَبَّةِ اللَّه». معصومین در اوج عشق، موفق‌ترین انسان‌ها به بی‌نهایت، به الله‌اند. خانواده من عاشقانه‌ترین و رویایی‌ترین عشق‌ها را با خدا دارند.

توحید یعنی اینکه تو در همه جا فقط و فقط با خدا معامله کنی. اگر به کمتر از خدا معامله کنی، سرت کلاه رفته است.

خانم‌ها باید شوهرداری و بچه‌داری‌شان را فقط به خدا بفروشند، نه به شوهر و بچه تا احساس ذلت نکنند. خدا می‌فرماید که «یک ثانیه از کارهایتان را به غیر من نفروشید. من همه‌اش را خودم می‌خرم».

زندگی غیرتوحیدی احمقانه‌ترین و جاهلانه‌ترین زندگی است. خدا می‌فرماید: «من می‌خرم، با بهشت و حتی بالاتر از بهشت و اگر اطاعتم کنی، محبوبم می‌شوی».

تمام دین خدا عاشقانه است: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ»؛ یعنی بگو اگر عاشق خدا هستید…»؛ مقوله عشق است. معشوقت هر کس هم باشد، لیاقتت هم همان است: «خلایق هرچه لایق». خدا می‌گوید: «اگر دلت روی معشوق بی‌نهایت رفته، یعنی الله، عشق به خدا دارید…»

به پیغمبر فرمود: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ»؛ به همه اعلام کن که اگر الله را دوست دارید، دنبال من بیایید. تابع پیغمبر باشید. «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ». تابع معصومین باشید. نتیجه این تبعیت این می شود که محبوب خدا می‌شوی: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ». 

یک نفر این‌قدر عرضه داشته باشد که خدا را شکار کند! یعنی خدا محبّ این آدم می‌شود. خدا به کسی بگوید: «دوست دارم.» چه ‌شود؟ حالا کسی دست از خدا بردارد، دست از زندگی با خدا بردارد و خودش را بفروشد به پدرش، مادرش، شوهرش یا زنش، این زندگی چه ارزشی دارد؟ 

توحید یعنی فقط خدا

توحید یعنی فقط تو. «إیاک». معصومین در این دو «إیاک» سوره حمد – از همه انسان‌ها بالاتر و راستگوتر و مخلص‌تر بودند. «ایاک» یعنی فقط عابد تو هستیم، از تو تبعیت می‌کنیم، سبک زندگی‌ام را فقط از تو می‌گیرم و فقط از تو کمک می‌خواهم.

خدا می‌گوید: «من تو را از روح این‌ها خلق کردم.» فکر نکن این خانم و آقا که بدنت را به دست آورده‌اند، اصل و نسب تو هستند؛ آن‌ها فقط اصل و نسب بدنی تو هستند. مگر من انتخاب کردم آمریکایی باشم، ایرانی باشم، افغانستانی باشم، اروپایی باشم؟ نه، اصلاً ارزشی ندارد. آنچه خدا به ما داده و انتخاب کرده، روح خودش است و به همه ما داده است. قیمت این را بدان، با آن زندگی کن، سرمست باش، خوشحال باش، با این شادی کن. نه اینکه صبح تا شب به نداشته‌های جمادی، گیاهی یا حیوانی، به عقب ماندن از مدرک یا قبول نشدن در کنکور، ارشد یا دکترا غصه بخوری.

پیامبر فرمود: «هر کس برای دنیا گریه کند، به جهنم می‌رود.» وقتی جامعه کبیره می‌خوانی، دیگر شرمت می‌آید که برای دنیا غصه بخوری، عصبانی شوی، گریه کنی یا داد بزنی. شرمت می‌آید که مقایسه و مسابقه داشته باشی، حسادت کنی یا به کسی فخر بفروشی. چون همه ما یک نفریم؛ همه‌ی ما بچه‌های اهل بیتیم.